Америка билән хитайниң парис қолтуқидики мәнпәәтлири

Кейинки вақитларда ахбарат вастилирида иранниң ядро мәсилиси һәққидә мулаһизиләрниң көпрәк берилиши көзәткүчиләрдә, дуня җамаәтчиликидә түрлүк пикир - тәхминләрни пәйда қилмақта.
Мухбиримиз ойған
2010-08-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2008 - Йили 9 - ийул күни, иранниң намәлум бир чөлидә башқурилидиған бомба синиқи елип бериливатқан көрүнүш.
2008 - Йили 9 - ийул күни, иранниң намәлум бир чөлидә башқурилидиған бомба синиқи елип бериливатқан көрүнүш.
AFP Photo

Болупму иранниң ядро мәсилисиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға қарашлиқ атом енергийә мәркизидә қарилип, иранниң бу мәсилидә тинчлиқ мәнпәәтини әмәс, бәлки ядро қорал ишләпчиқиришни көзләватқанлиқи, бу пилани арқилиқ униң пәқәт асияла әмәс, бәлки пүткүл дуня бихәтәрликигә хәвп туғдурватқанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Америкиниң көрсәтмиси билән бирләшкән дөләтләр тәшкилати бихәтәрлик кеңишидә иранға қарита иқтисадий вә һәрбий бисим көрситиш арқилиқ җаза қоллиниш һәққидә бир нәччә қарарниң қобул қилиниши бу мәсилиниң һәқиқәтәнму интайин чигиш вә мурәккәп икәнликини көрситиду. Иранниң болса, буниңға қаримай, өзиниң ядро пиланини әмәлгә ашурушқа интилиши, йеқинда бушер шәһири йенида русийиниң ярдими билән селинған иранниң биринчи атом електир истансисиниң ишқа чүшүши, шундақла көплигән истратегийилик мәсилиләрдә иранниң болупму, хитай билән йеқинлишиши алди билән америка қошма штатлири, шундақла исраил, әнглийә, франсийә қатарлиқ дөләтләрни әндишигә  салмақта.
 
Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитайниң иранниң енергийә пиланиға көп миқдарда мәбләғ селиши һәм икки дөләтниң сода алақилирини раваҗландурушқа келишкәнлики хитайниң а қ ш вә явропа әллири билән болған мунасивәтлиригә зиян йәткүзүши мумкин. Буниңдин ташқири хитайниң енергийә мәсилисидә әрәб әллири биләнму йеқинлишишқа қарап йүзлиниши америка қошма штатлириниң бу райондики үстүнлүкигә, болупму парис қолтуқидики бихәтәрликигә хәвп туғдуруши мумкинлики пәрәз қилинмақта. Болупму а қ ш билән иран оттурисида уруш чиқишниң еһтималлиқи һәм шундақла хитайниң парис қолтуқидики пиланлири һәққидә анализчилар өз қарашлирини оттуриға қоймақта.

Қазақистанда чиқидиған "бизниң аләм" гезитидә йоруқ көргән, анализчи әмир аринофниң "иран үчүн җәң. А қ ш вә хитайға парис қолтуқи тар келиватиду" намлиқ мақалисидә мана шу кәскин вәзийәтниң пишип йетиливатқанлиқи ейтилип, аптор икки дөләт оттурисидики һәрбий тоқунушниң муқәррәрликини үч амил асасида көрсәткән.

Биринчидин, мәлуматларға қариғанда, һормуз боғузи парис қолтуқини дуня билән бағлайдиған истратегийилик әһмийәткә игә боғаз болуп, униң узунлиқи 195 километр, кәңлики болса, 54 километр келиду. Бу әрәб нефитини үчинчи дөләтләргә, шу җүмлидин америкиға чиқиридиған бирдин - бир деңиз йоли болуп, униң муһим қисми иранниң назарити астида болмақта. Әнә шуниң үчүнму уруш болған тәқдирдә иранниң бу буғузни муһасиригә елиш мумкинликидин тәшвишләнгән америкиниң һазирчә уруш һәрикәтлирини башлаштин өзини тутуп туруватқанлиқи пәрәз қилинмақта.

Мәзкур деңиз йоли йепилған тәқдирдә, дуня бойичә нефит експорти 40 прсәнткә қисқирайдикән һәм буниң ақивитидә әрәб нефитиниң асасий истималчиси болған а қ ш чоң зиянға учрайдикән. Мана шуниң үчүн а қ ш баштинла парис қолтуқини өзиниң һәрбий деңиз армийиси арқилиқ назарәт қилишни қолға алған һәм уни бүгүнки күнгичә давам қилип кәлмәктә.

Мәзкур мақалә апториниң қаришичә, бу райондики вәзийәт әмди башқа йөнилишкә қарап йүз ачмақта, йәни а қ ш әрәб нефитиниң асасий истималчиси болуш салаһийитини йоқитип, униң орнини хитай игилимәктә. Мақалидә шундақла хитайниң сәуди әрәбистани, кувәйт, әрәб бирләшмә хәлипилики, қатар вә оман билән дипломатийилик мунасивәтлириниң күчийиши, болупму енергийә мәсилисидә йеқинлишиши америкини тәшвишкә салмақта.
 
Әмди, иран билән хитайниң биваситә иқтисадий һәмкарлиқидин ташқири уларниң оттурисида һәрбий алақиләрниң күчийиши америкини ойландурудиған иккинчи бир муһим мәсилидур. Хитайниң иранға кемигә қарши ракетиларни ишләпчиқиришта мәбләғ вә техника җәһәттин ярдәм көрситиши вә башқа заманиви қоралларни йәткүзүши һәмдә һәрбий технилогийәләрни бериши сөзсиз иранниң һәрбий қудритиниң күчийишини илгири сүриду. Әгәр әһвал мошундақла давам қилса һәм а қ ш буниң алдини елиш үчүн чарә көрмисә, иран билән хитайниң келәчәктә һормуз боғузидики һәрбий назарәтни өз қоллириға еливелишиниң муқәррәрлики ейтилмақта. Бу тәқдирдә америкиниң иранға қарши уруш ечиштин башқа амали қалмайду.

Иккинчидин, хитайниң ярдимигә таянған иранниң күчийиши исраилийә дөлитигиму хәвп туғдурмақта. Иран исраилийиниң биринчи дүшмини болуп һесаблиниду, чүнки, исраилийиниң пикиричә, йеқин шәрқтики вәзийәтни кәскинләштүрүватқан һәмдә исраилийигә қарши очуқтин - очуқ уруш елип бериватқан "һизболлаһ" тәшкилати биваситә иран тәрипидин қоллап - қувәтләнмәктә. Исраилийә болса, һазир иранға қарши пәқәт уруш ечиш биләнла уни тинчландурушниң мумкинликини илгири сүрмәктә. Иранниң ядролуқ пиланиниң әмәлгә ешишини бир қатар әрәб дөләтлириму халимайду, чүнки улар иранниң ядро қудритини ишлитиш арқилиқ өзиниң мәнпәәтлирини теңишини көзләйдиғанлиқини яхши билиду, шуниң үчүнму улар а қ ш билән йеқинлишишқа тиришиду.

Лекин, мақалә апториниң қаришичә, бу йәрдә қандақту бир "қилтақ"ниң болуш мумкинлики пәрәз қилинмақта. Униң ейтишичә, а қ ш өзини исраилийә вә әрәб иттипақдашлири тәрипидә көрситишкә интилсиму, бу һәрикәт райондики әһвални сағламлаштурушқа елип кәлмәйду һәм униң иран билән болидиған һәрбий тоқунушиниң муқәррәрлики әксичә техиму күчийиду. Буни болса хитай яхши чүшиниду. Мана шу вақитта хитай үчүн икки оттуридики вәзийәтни сағламлаштурғучи, райондики муқимлиқ вә бихәтәрликниң капаләтләндүргүчиси сүпитидә мәйданға чиқиду ‏- дә, өзиниң иқтисади мәнпәәтлирини көзлигән һалда, униңдики дөләтләр билән йеқинлишишқа вә улар билән иқтисади алақиләрни йәниму күчәйтиш мумкинчиликигә игә болиду. Мана шу вақитта, "йеқин вә оттура шәрқтә вашингтонниң орниға бейҗиң немә үчүн 'жандарма' болмайду" дегән соалниң туғулуши еһтимал дәйду мақалә аптори.

Үчинчидин, иранниң көп миқдардики нефит вә газ записини кимгә сетишидин вә иранниң қандақ енергийә лаһийилиригә қатнишишидин а қ ш билән хитайниң бу райондики қудрити вә тәсириниң күчийидиғанлиқи пәрәз қилинмақта. Әгәр иранниң нефит вә газ турубилири түркийә арқилиқ ғәрбкә қаритип орнитилса, а қ ш бу мәсилидә утиду, русийә вә хитай болса зиянға учрайду. Мақалә аптори, әгәр мәркизий асиядики вәзийәт муқимсизлаштурулса, у хитайниң йеқин вә оттура шәрққә чиқишиға тосалғу болидиғанлиқини, әмма деңиз йоллириниң һазирчә америкиниң назарити астида икәнликини, шуңа мәркизий асиядики вәзийәтниң а қ ш үчүнму, хитай үчүн интайин муһим истратегийилик әһмийәткә игә икәнликини илгири сүргән.

Мақалә аптори мәзкур мәсилидин мундақ хуласә чиқарған: а қ ш вә явропа иттипақи тәрипидин иранға қарши бир тәрәплимилик қошумчә иқтисадий җаза чарилириниң көрүлүши пәқәт иранниң хитай билән йәниму йеқинлишишиға, русийиниң иранға йәткүзүватқан бензин көлиминиң кеңийишиниң йеңи мумкинчиликлириниң пәйда болушиға елип келиду. У вақитта пәқәт ғәрб ширкәтлирила зиян тартиду. Мақалә апториниң қаришичә, иран вә а қ ш, шундақла иран вә хитай мунасивәтлиридә ениқлашқа тегишлик йәнә көп мәсилиләр мәвҗут болмақта.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт