Amérika bilen xitayning paris qoltuqidiki menpe'etliri

Kéyinki waqitlarda axbarat wastilirida iranning yadro mesilisi heqqide mulahizilerning köprek bérilishi közetküchilerde, dunya jama'etchilikide türlük pikir - texminlerni peyda qilmaqta.
Muxbirimiz oyghan
2010-08-25
Élxet
Pikir
Share
Print
2008 - Yili 9 - iyul küni, iranning namelum bir chölide bashqurilidighan bomba siniqi élip bériliwatqan körünüsh.
2008 - Yili 9 - iyul küni, iranning namelum bir chölide bashqurilidighan bomba siniqi élip bériliwatqan körünüsh.
AFP Photo

Bolupmu iranning yadro mesilisining birleshken döletler teshkilatigha qarashliq atom énérgiye merkizide qarilip, iranning bu mesilide tinchliq menpe'etini emes, belki yadro qoral ishlepchiqirishni közlewatqanliqi, bu pilani arqiliq uning peqet asiyala emes, belki pütkül dunya bixeterlikige xewp tughdurwatqanliqi ilgiri sürülmekte.

Amérikining körsetmisi bilen birleshken döletler teshkilati bixeterlik kéngishide iran'gha qarita iqtisadiy we herbiy bisim körsitish arqiliq jaza qollinish heqqide bir nechche qararning qobul qilinishi bu mesilining heqiqetenmu intayin chigish we murekkep ikenlikini körsitidu. Iranning bolsa, buninggha qarimay, özining yadro pilanini emelge ashurushqa intilishi, yéqinda bushér shehiri yénida rusiyining yardimi bilen sélin'ghan iranning birinchi atom éléktir istansisining ishqa chüshüshi, shundaqla köpligen istratégiyilik mesililerde iranning bolupmu, xitay bilen yéqinlishishi aldi bilen amérika qoshma shtatliri, shundaqla isra'il, en'gliye, fransiye qatarliq döletlerni endishige  salmaqta.
 
Közetküchilerning qarishiche, xitayning iranning énérgiye pilanigha köp miqdarda meblegh sélishi hem ikki döletning soda alaqilirini rawajlandurushqa kélishkenliki xitayning a q sh we yawropa elliri bilen bolghan munasiwetlirige ziyan yetküzüshi mumkin. Buningdin tashqiri xitayning énérgiye mesiliside ereb elliri bilenmu yéqinlishishqa qarap yüzlinishi amérika qoshma shtatlirining bu rayondiki üstünlükige, bolupmu paris qoltuqidiki bixeterlikige xewp tughdurushi mumkinliki perez qilinmaqta. Bolupmu a q sh bilen iran otturisida urush chiqishning éhtimalliqi hem shundaqla xitayning paris qoltuqidiki pilanliri heqqide analizchilar öz qarashlirini otturigha qoymaqta.

Qazaqistanda chiqidighan "bizning alem" gézitide yoruq körgen, analizchi emir arinofning "iran üchün jeng. A q sh we xitaygha paris qoltuqi tar kéliwatidu" namliq maqaliside mana shu keskin weziyetning piship yétiliwatqanliqi éytilip, aptor ikki dölet otturisidiki herbiy toqunushning muqerrerlikini üch amil asasida körsetken.

Birinchidin, melumatlargha qarighanda, hormuz boghuzi paris qoltuqini dunya bilen baghlaydighan istratégiyilik ehmiyetke ige boghaz bolup, uning uzunliqi 195 kilométr, kengliki bolsa, 54 kilométr kélidu. Bu ereb néfitini üchinchi döletlerge, shu jümlidin amérikigha chiqiridighan birdin - bir déngiz yoli bolup, uning muhim qismi iranning nazariti astida bolmaqta. Ene shuning üchünmu urush bolghan teqdirde iranning bu bughuzni muhasirige élish mumkinlikidin teshwishlen'gen amérikining hazirche urush heriketlirini bashlashtin özini tutup turuwatqanliqi perez qilinmaqta.

Mezkur déngiz yoli yépilghan teqdirde, dunya boyiche néfit éksporti 40 prsentke qisqiraydiken hem buning aqiwitide ereb néfitining asasiy istimalchisi bolghan a q sh chong ziyan'gha uchraydiken. Mana shuning üchün a q sh bashtinla paris qoltuqini özining herbiy déngiz armiyisi arqiliq nazaret qilishni qolgha alghan hem uni bügünki kün'giche dawam qilip kelmekte.

Mezkur maqale aptorining qarishiche, bu rayondiki weziyet emdi bashqa yönilishke qarap yüz achmaqta, yeni a q sh ereb néfitining asasiy istimalchisi bolush salahiyitini yoqitip, uning ornini xitay igilimekte. Maqalide shundaqla xitayning se'udi erebistani, kuweyt, ereb birleshme xelipiliki, qatar we oman bilen diplomatiyilik munasiwetlirining küchiyishi, bolupmu énérgiye mesiliside yéqinlishishi amérikini teshwishke salmaqta.
 
Emdi, iran bilen xitayning biwasite iqtisadiy hemkarliqidin tashqiri ularning otturisida herbiy alaqilerning küchiyishi amérikini oylandurudighan ikkinchi bir muhim mesilidur. Xitayning iran'gha kémige qarshi rakétilarni ishlepchiqirishta meblegh we téxnika jehettin yardem körsitishi we bashqa zamaniwi qorallarni yetküzüshi hemde herbiy téxnilogiyelerni bérishi sözsiz iranning herbiy qudritining küchiyishini ilgiri süridu. Eger ehwal moshundaqla dawam qilsa hem a q sh buning aldini élish üchün chare körmise, iran bilen xitayning kélechekte hormuz boghuzidiki herbiy nazaretni öz qollirigha éliwélishining muqerrerliki éytilmaqta. Bu teqdirde amérikining iran'gha qarshi urush échishtin bashqa amali qalmaydu.

Ikkinchidin, xitayning yardimige tayan'ghan iranning küchiyishi isra'iliye dölitigimu xewp tughdurmaqta. Iran isra'iliyining birinchi düshmini bolup hésablinidu, chünki, isra'iliyining pikiriche, yéqin sherqtiki weziyetni keskinleshtürüwatqan hemde isra'iliyige qarshi ochuqtin - ochuq urush élip bériwatqan "hizbollah" teshkilati biwasite iran teripidin qollap - quwetlenmekte. Isra'iliye bolsa, hazir iran'gha qarshi peqet urush échish bilenla uni tinchlandurushning mumkinlikini ilgiri sürmekte. Iranning yadroluq pilanining emelge éshishini bir qatar ereb döletlirimu xalimaydu, chünki ular iranning yadro qudritini ishlitish arqiliq özining menpe'etlirini téngishini közleydighanliqini yaxshi bilidu, shuning üchünmu ular a q sh bilen yéqinlishishqa tirishidu.

Lékin, maqale aptorining qarishiche, bu yerde qandaqtu bir "qiltaq"ning bolush mumkinliki perez qilinmaqta. Uning éytishiche, a q sh özini isra'iliye we ereb ittipaqdashliri teripide körsitishke intilsimu, bu heriket rayondiki ehwalni saghlamlashturushqa élip kelmeydu hem uning iran bilen bolidighan herbiy toqunushining muqerrerliki eksiche téximu küchiyidu. Buni bolsa xitay yaxshi chüshinidu. Mana shu waqitta xitay üchün ikki otturidiki weziyetni saghlamlashturghuchi, rayondiki muqimliq we bixeterlikning kapaletlendürgüchisi süpitide meydan'gha chiqidu ‏- de, özining iqtisadi menpe'etlirini közligen halda, uningdiki döletler bilen yéqinlishishqa we ular bilen iqtisadi alaqilerni yenimu kücheytish mumkinchilikige ige bolidu. Mana shu waqitta, "yéqin we ottura sherqte washin'gtonning ornigha béyjing néme üchün 'zhandarma' bolmaydu" dégen so'alning tughulushi éhtimal deydu maqale aptori.

Üchinchidin, iranning köp miqdardiki néfit we gaz zapisini kimge sétishidin we iranning qandaq énérgiye lahiyilirige qatnishishidin a q sh bilen xitayning bu rayondiki qudriti we tesirining küchiyidighanliqi perez qilinmaqta. Eger iranning néfit we gaz turubiliri türkiye arqiliq gherbke qaritip ornitilsa, a q sh bu mesilide utidu, rusiye we xitay bolsa ziyan'gha uchraydu. Maqale aptori, eger merkiziy asiyadiki weziyet muqimsizlashturulsa, u xitayning yéqin we ottura sherqqe chiqishigha tosalghu bolidighanliqini, emma déngiz yollirining hazirche amérikining nazariti astida ikenlikini, shunga merkiziy asiyadiki weziyetning a q sh üchünmu, xitay üchün intayin muhim istratégiyilik ehmiyetke ige ikenlikini ilgiri sürgen.

Maqale aptori mezkur mesilidin mundaq xulase chiqarghan: a q sh we yawropa ittipaqi teripidin iran'gha qarshi bir tereplimilik qoshumche iqtisadiy jaza charilirining körülüshi peqet iranning xitay bilen yenimu yéqinlishishigha, rusiyining iran'gha yetküzüwatqan bénzin kölimining kéngiyishining yéngi mumkinchiliklirining peyda bolushigha élip kélidu. U waqitta peqet gherb shirketlirila ziyan tartidu. Maqale aptorining qarishiche, iran we a q sh, shundaqla iran we xitay munasiwetliride éniqlashqa tégishlik yene köp mesililer mewjut bolmaqta.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet