Уйғур райониниң җәнубидин уйғур деһқан ишләмчиләрни хитай өлкилиригә йөткәш һәққидә...

Хитай иҗтимаий пәнләр академийиси мутәхәссиси ма руңниң «җәнубий шинҗаң уйғур яшлири деңиз яқа шәһәрлиригә йүзләнмәктә» намлиқ илмий доклати , уйғур зиялийлириниң «йеза ешинча әмгәк күчлирини ишқа орунлаштуруш» намида елип бериватқан адәм йөткәш сияситиниң уйғурларға қаритилған етник қирғинчилиқ сиясити икәнлики тоғрисидики қарашлириниң тоғрилиқини испатлиди.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2011-03-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тиәнҗиндики бир завутта ишләйдиған бир уйғур қизи завуттики ятиқида. 2007-Йили 7 - ай
Тиәнҗиндики бир завутта ишләйдиған бир уйғур қизи завуттики ятиқида. 2007-Йили 7 - ай
ETIC/UAA


Хитай иҗтимаий пәнләр акадимийисиниң мәхсус милләтләр вә нопус тәтқиқати елип баридиған мутәхәссиси ма руң, хитай дөләт ишлири кабинтиниң шинҗаң сияситини бәлгиләштә  пайдилинидиған тәтқиқат темилириға қатнишидиған хитай мутәхәссислириниң бири. Ма руң -2006 йили хитай дөләт ишлири кабинети тәрипидин бәлгилигән уйғур ешинча әмгәк күчлирини хитайға йөткәп ишқа орунлаштуруш тәтқиқат темисиға қатнашқан болуп, у бир қанчә йил мәхсус уйғур деһқан ишләмчиләрниң хитайниң деңиз яқа шәһәрлиригә йүзлинишигә аит мәсилиләр һәққидә тәкшүрүш вә тәтқиқат елип барған .

 Хитайдики милләт вә дин тор бетидә ма руңниң тәтқиқат темилириға мәхсус сәһипә ечилған болуп , йеқинда бу сәһипигә « җәнубий шинҗаң уйғур деһқан ишләмчилири деңиз яқа шәһәрлиригә йүзләнмәктә»  дегән темидики тәтқиқат доклати қоюлди.

Аптор доклатини мундақ башлайду:

Гәрчә, шинҗаңлиқ деһқан ишләмчиләрниң деңиз яқа шәһәрлиригә қарап йүзлиниши, җуңго деһқан ишчилар еқимида көп нисбәтни игилийәлмисиму , әмма йиллардин буян деңиз яқилириға барған уйғур ишләмчи яшларниң тил, дин, турмуш адити, иҗтимаий вә мәдәний һаяти қатарлиқ җәһәтлиридики пәрқләр сәвәбидин нурғун мәсилиләр гәвдиләнди, әгәр яхши тәртипкә селинмайдикән , көрүлгән мәсилә хитай билән уйғурлар оттурисидики миллий мунасивәткә сәлбий тәсир елип келиду, қәшқәр конашәһәр наһийисидин ичкәрки өлкиләргә апирилған уйғур деһқан ишләмчиләр үстидә елип берилған тәтқиқатқа асасән тәйярланған мәзкур доклатта, шинҗаңдин хитай өлкилиригә ишләмчи йөткәш әһвалиға қарита анализ йүргүзүш билән тәң, бу җәрянда келип чиқиватқан мәсилиләр вә бу мәсилиләрниң җәнубий уйғур елиниң иҗтимаий тәрәққиятиға көрситидиған тәсирлири мулаһизә қилиниду .

Уйғур деһқанлири намрат

Мақалидә көрситилишичә, уйғур ели деһқанчилиқни асас қилған бир чоң өлкә, йеза нопуси пүтүн уйғур ели нопусиниң 62.8% Ини игиләйду. Уйғурлар болса шинҗаңдики нопуси һәммидин көп аз санлиқ милләт, әмма уйғурларниң 80%тин көпрәки пәқәтла деһқанчилиққа тайиниду. . Уйғурларниң асаслиқ нопуси җәнубтики үч вилайәт, бир шәһәргә мәркәзләшкән. Бу җайларда йеза нопуси көп, йәр аз. Иккинчи вә үчинчи кәсипләргә йүзлиниш интайин аста. Шуңа деһқанларниң киримиму төвән. -2005 Йили уйғур аптоном районлуқ статистика идарисиниң доклатиға асасланғанда , қәшқәрдики йеза нопусиниң  йиллиқ оттуричә кирими 1699йүән, хотәнниң 1296йүән болуп, уйғур елидики башқа җайлардикидин аз болғандиму миң йүәндин көп төвән туриду.

Әмгәк күчлиригә иш пурсити интайин аз , чүнки кәсипләшкән миллий карханиларниң көлими интайин кичик ,санаәтләшмигән . Пәқәт қалақ типтики қол һүнәрвәнчиликни асас қилған. Өз җайидики әмгәк күчлирини сиғдуруш имканийити йоқ. Нөвәттә дөләт җәнубий шинҗаңдики уйғур йеза ешинча әмгәк күчлириниң ишқа орунлишишини ишқа ашуруш үчүн уларни өз юртлиридин чиқип иккинчи вә үчинчи кәсипләргә йүзлинишкә риғбәтләндүрмәктә. 
Униң қаришичә, хәнзу тилини билмәслик уйғур яшлирини көпләп хитай өлкиләргә ишләмчиликкә йөткәштә тосалғу болуватқан әң чоң мәсилиниң бири, у уйғур яшлиридики хитай тилини раван сөзлийәлмәслик уларниң өзлүкидин юртлиридин айрилип хитай тили ишлитидиған муһитқа беришиға тосалғу болмақта . Пәқәт һөкүмәтниң бир туташ тәшкиллиши билән мәзкур сиясәтни кеңәйтип елип бериш мүшкүл , бу мәсилини һәл қилишниң ачқучи « аз санлиқ милләтләргә кичикидин башлапла  қош тиллиқ маарип сияситини күчәйтип әмәлийләштүрүш» дегән.

Асасән қизлар йөткәлмәктә
 
Җуңгодики деһқан ишләмчиләрни шәһәргә елип кириш- нопус йөткәш вә шәһәрләштүрүш истратегийисиниң муһим бир қисми дәп көрсәткән аптор  қәшқәрдин хитайға йөткәлгән уйғур ишләмчиләр үстидин 2007 ‏- йили елип барған тәтқиқатлиридин мундақ бир әһвалниң ашкариланғанлиқи һәққидә тохталған. Йәни қәшқәрниң кона шәһәр наһийисидин хитайға йөткәлгән уйғур яшлири һәққидә елип барған тәкшүрүш нәтиҗисини мисал елип мундақ көрсәткән: «  2007 ‏- йили 4- айда кона шәһәр наһийилик һөкүмәтниң статистикисиға қариғанда, бу наһийидин ичкири өлкиләргә йөткәлгән уйғур яшлириниң 97.6%Ини қизлар игилигән. Қалғини оғул ишләмчи вә һөкүмәт хадими вә ашпәз қатарлиқлар . Бәзи уйғурларниң мәзкур сиясәткә рәсмий йосунда қарши чиқиши, нарази болушиға шу пәйттә тор бәтләрдә он нәччә яшлиқ уйғур қизлириниң хитай өлкилиригә ишләмчиликкә барғандин кейин нашаян  кәсипләргә мәҗбурланғанлиқи һәққидики пикирләр сәвәбчи болған.

Ишләмчи йөткәштә җинси нисбәтниң алаһидә пәрқлиқ болушиму, мәзкур хизмәтниң риқабәткә дуч келишидики сәвәбниң бири. « Кейинки қетимлиқ ишләмчи йөткәштә җинси җәһәттин мувапиқ тәңшәш елип берилғандин  кейин , уйғурлар бу хил әндишиләрдин барғанчә хали болди » .

Мәҗбури сиясәт

Илгири уйғур тор бәтлиридә хитай һөкүмитиниң бу сиясәтни мәҗбурий һалда йүргүзгәндин башқа, қурамиға йәтмигән яш өсмүрләрниму хитайға ишпләмчиликкә йөткәватқанлиқи һәққидә шикайәтләр давам илған иди , хитайниң әмгәк қанунида 18 яшқа тошмиғанларни ишлитиш қанунсизлиқ , мәзкур доклатта, аптор конашәһәр наһийисиниң бостанлиқ йезисидин тйәнҗингә барған 16 яшлиқ бир уйғур қизниң шараитқа көнәлмәй, ишниң һөддисидин чиқалмай қайтурулғанлиқини мисал елип көрсәткән болуп -2007 йили кона шәһәрдин тйәнҗингә йөткәлгән 4миң уйғур ишләмчиниң ичидә, өзи рази болмай барған 110 уйғур яш юртиға қайтип кәткән дәп язған  .
 Гәрчә, хитай даирилири мәзкур сиясәтниң пүтүнләй деһқанларниң разилиқи билән болуватқанлиқини тәшвиқ қиливатқан болсиму, уйғур деһқанлиридин игилигән мәлуматлиримиздинму ,мәзкур сиясәтниң мәҗбурлаш характеридә давам қиливатқанлиқи ашкарилинип турмақта .

Ма руңниң доклатида йәкүнлишичә, хитай һөкүмитиниң уйғур яшлирини хитай өлкилиригә ишләмчиликкә йөткәштә көрүлгән әң нуқтилиқ мәсилиләрни мундақ сәккиз тәрәпкә йиғинчақлашқа болиду:

  •  Уйғурлар топлишип олтурақлашқан райондин бирақла хитайлар топлишип олтурақлашқан районға көнәлмәсликтин келип чиққан роһий бесим.
  • Хитайлар олтурақ районида өзиниң миллий вә ислам дини өрп ‏- адәтлирини қандақ җари қилдуруш.
  • Өз ‏- ара вә аилидә, мәктәптә уйғур тилини ишләткән, завут, иш орнида болса пүтүнләй хитай тили қоллинишқа мәҗбур болуш.
  • Йөткәлгән ишләмчиләр асасән толуқсиз оттурини пүттүргән 16 -17 яштики яшлар , өйидин айрилип мустәқил яшаш тәҗрибисигә игә әмәс.
  • Уйғурларниң миллий өрп ‏- адити бойичә қизларниң той қилиши бир қәдәр балдур болуш.
  • Той қилмиған қизларниң өйдин айрилиши уйғурларниң яшаш адитигә тоғра кәлмәслик, уларниң кәлгүси никаһ ишиға тәсир көрситиш әндишиси.

 
Ма руңниң тәтқиқат доклатида, уйғур елиниң җәнубидин уйғур яшлирини хитай өлкилиригә йүзләндүрүштә диққәт қилидиған нуқтилар һәққидә тохтилип йәнә « хитай өлкилиригә барған уйғур ишләмчиләр алаһидә көчмән нопус һесаблиниду. Шуңа уйғур елиниң җәнубидики деһқан ишләмчиләрни хитай шәһәрлиригә йөткәп ишқа орунлаштуруш сияситиниң яхши әмәлийлишиши үчүн уйғурлардики бу хил әндишиләрни түгитиш керәк, уйғур ишләмчиләрни хитайға йөткәштин бурун уларниң әсли юртиниң алаһидилики, иҗтимаий һаяти һәққидә тәкшүрүш, тәтқиқат елип бериш зөрүр» дәп оттуриға қойған.

 Мәқсәт ашкара

Доклатниң йәкүнидин хитай һөкүмитиниң уйғур елидики йеза ешинча әмгәк күчлирини йөткәш сияситиниң аддий бир иқтисадий истратегийә болупла қалмай, униң хитайниң нопус истратегийиниң бир қисми икәнлики ашкарилиниду. Йәни ма руң мақалисини мундақ ахирлаштуриду:

« Зор бир түркүм җәнубий шинҗаң уйғур яшлириниң деңиз яқа районлириға йүзлиниши җәнубий шинҗаң йезилириниң җәмийитигә йеңи бир өзгириш елип келиду. Уларниң кириминиң юқири көтүрүлүшигә түрткә болса, иккинчи тәрипи уйғур деһқанлириниң идийисиниң азад болуп, җәмийәтниң  тәрәплимә мәдәнийәткә игә болушиға пайдилиқ. Үчинчидин қош тиллиқ маарип сияситини илгирилитишкә иҗабий түрткиси болиду. Уйғур җәмийитиниң хитай җәмийити билән болған алақисиниң күчийишини пүтүн җәмийәт қурулмисиниң тәрәққиятини елип келиду. Әң муһими йеқинқи йиллардин буян давамлишиватқан көп сандики хитай ишләмчиләрниң ичкири өлкиләрдин уйғур елигә көчүп келиш билән һазир йәнә уйғур елидинму яшларниң деңиз яқилириға көчүши , пәқәт хитай миллитиниңла  пүтүн хитай даирисидә аз санлиқ милләт районлириға күчүватқанлиқидәк қелипни бузуп ташлап  , аз санлиқ милләтләрниң топлишип олтурақлишиш әндизисини өзгәртишкә, өз нөвитидә йәнә, җуңгониң милләтләр мунасивитигә чоңқур тәсир көрситәләйду».

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт