Uyghur rayonining jenubidin Uyghur déhqan ishlemchilerni xitay ölkilirige yötkesh heqqide...

Xitay ijtima'iy penler akadémiyisi mutexessisi ma rungning "Jenubiy shinjang Uyghur yashliri déngiz yaqa sheherlirige yüzlenmekte" namliq ilmiy doklati , Uyghur ziyaliylirining "Yéza éshincha emgek küchlirini ishqa orunlashturush" namida élip bériwatqan adem yötkesh siyasitining Uyghurlargha qaritilghan étnik qirghinchiliq siyasiti ikenliki toghrisidiki qarashlirining toghriliqini ispatlidi.
Muxbirimiz gülchéhre
2011-03-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Ti'enjindiki bir zawutta ishleydighan bir Uyghur qizi zawuttiki yatiqida. 2007-Yili 7 - ay
Ti'enjindiki bir zawutta ishleydighan bir Uyghur qizi zawuttiki yatiqida. 2007-Yili 7 - ay
ETIC/UAA


Xitay ijtima'iy penler akadimiyisining mexsus milletler we nopus tetqiqati élip baridighan mutexessisi ma rung, xitay dölet ishliri kabintining shinjang siyasitini belgileshte  paydilinidighan tetqiqat témilirigha qatnishidighan xitay mutexessislirining biri. Ma rung -2006 yili xitay dölet ishliri kabinéti teripidin belgiligen Uyghur éshincha emgek küchlirini xitaygha yötkep ishqa orunlashturush tetqiqat témisigha qatnashqan bolup, u bir qanche yil mexsus Uyghur déhqan ishlemchilerning xitayning déngiz yaqa sheherlirige yüzlinishige a'it mesililer heqqide tekshürüsh we tetqiqat élip barghan .

 Xitaydiki millet we din tor bétide ma rungning tetqiqat témilirigha mexsus sehipe échilghan bolup , yéqinda bu sehipige " Jenubiy shinjang Uyghur déhqan ishlemchiliri déngiz yaqa sheherlirige yüzlenmekte"  dégen témidiki tetqiqat doklati qoyuldi.

Aptor doklatini mundaq bashlaydu:

Gerche, shinjangliq déhqan ishlemchilerning déngiz yaqa sheherlirige qarap yüzlinishi, junggo déhqan ishchilar éqimida köp nisbetni igiliyelmisimu , emma yillardin buyan déngiz yaqilirigha barghan Uyghur ishlemchi yashlarning til, din, turmush aditi, ijtima'iy we medeniy hayati qatarliq jehetliridiki perqler sewebidin nurghun mesililer gewdilendi, eger yaxshi tertipke sélinmaydiken , körülgen mesile xitay bilen Uyghurlar otturisidiki milliy munasiwetke selbiy tesir élip kélidu, qeshqer konasheher nahiyisidin ichkerki ölkilerge apirilghan Uyghur déhqan ishlemchiler üstide élip bérilghan tetqiqatqa asasen teyyarlan'ghan mezkur doklatta, shinjangdin xitay ölkilirige ishlemchi yötkesh ehwaligha qarita analiz yürgüzüsh bilen teng, bu jeryanda kélip chiqiwatqan mesililer we bu mesililerning jenubiy Uyghur élining ijtima'iy tereqqiyatigha körsitidighan tesirliri mulahize qilinidu .

Uyghur déhqanliri namrat

Maqalide körsitilishiche, Uyghur éli déhqanchiliqni asas qilghan bir chong ölke, yéza nopusi pütün Uyghur éli nopusining 62.8% Ini igileydu. Uyghurlar bolsa shinjangdiki nopusi hemmidin köp az sanliq millet, emma Uyghurlarning 80%tin köpreki peqetla déhqanchiliqqa tayinidu. . Uyghurlarning asasliq nopusi jenubtiki üch wilayet, bir sheherge merkezleshken. Bu jaylarda yéza nopusi köp, yer az. Ikkinchi we üchinchi kesiplerge yüzlinish intayin asta. Shunga déhqanlarning kirimimu töwen. -2005 Yili Uyghur aptonom rayonluq statistika idarisining doklatigha asaslan'ghanda , qeshqerdiki yéza nopusining  yilliq otturiche kirimi 1699yüen, xotenning 1296yüen bolup, Uyghur élidiki bashqa jaylardikidin az bolghandimu ming yüendin köp töwen turidu.

Emgek küchlirige ish pursiti intayin az , chünki kesipleshken milliy karxanilarning kölimi intayin kichik ,sana'etleshmigen . Peqet qalaq tiptiki qol hünerwenchilikni asas qilghan. Öz jayidiki emgek küchlirini sighdurush imkaniyiti yoq. Nöwette dölet jenubiy shinjangdiki Uyghur yéza éshincha emgek küchlirining ishqa orunlishishini ishqa ashurush üchün ularni öz yurtliridin chiqip ikkinchi we üchinchi kesiplerge yüzlinishke righbetlendürmekte. 
Uning qarishiche, xenzu tilini bilmeslik Uyghur yashlirini köplep xitay ölkilerge ishlemchilikke yötkeshte tosalghu boluwatqan eng chong mesilining biri, u Uyghur yashliridiki xitay tilini rawan sözliyelmeslik ularning özlükidin yurtliridin ayrilip xitay tili ishlitidighan muhitqa bérishigha tosalghu bolmaqta . Peqet hökümetning bir tutash teshkillishi bilen mezkur siyasetni kéngeytip élip bérish müshkül , bu mesilini hel qilishning achquchi " Az sanliq milletlerge kichikidin bashlapla  qosh tilliq ma'arip siyasitini kücheytip emeliyleshtürüsh" dégen.

Asasen qizlar yötkelmekte
 
Junggodiki déhqan ishlemchilerni sheherge élip kirish- nopus yötkesh we sheherleshtürüsh istratégiyisining muhim bir qismi dep körsetken aptor  qeshqerdin xitaygha yötkelgen Uyghur ishlemchiler üstidin 2007 ‏- yili élip barghan tetqiqatliridin mundaq bir ehwalning ashkarilan'ghanliqi heqqide toxtalghan. Yeni qeshqerning kona sheher nahiyisidin xitaygha yötkelgen Uyghur yashliri heqqide élip barghan tekshürüsh netijisini misal élip mundaq körsetken: "  2007 ‏- Yili 4- ayda kona sheher nahiyilik hökümetning statistikisigha qarighanda, bu nahiyidin ichkiri ölkilerge yötkelgen Uyghur yashlirining 97.6%Ini qizlar igiligen. Qalghini oghul ishlemchi we hökümet xadimi we ashpez qatarliqlar . Bezi Uyghurlarning mezkur siyasetke resmiy yosunda qarshi chiqishi, narazi bolushigha shu peytte tor betlerde on nechche yashliq Uyghur qizlirining xitay ölkilirige ishlemchilikke barghandin kéyin nashayan  kesiplerge mejburlan'ghanliqi heqqidiki pikirler sewebchi bolghan.

Ishlemchi yötkeshte jinsi nisbetning alahide perqliq bolushimu, mezkur xizmetning riqabetke duch kélishidiki sewebning biri. " Kéyinki qétimliq ishlemchi yötkeshte jinsi jehettin muwapiq tengshesh élip bérilghandin  kéyin , Uyghurlar bu xil endishilerdin barghanche xali boldi " .

Mejburi siyaset

Ilgiri Uyghur tor betliride xitay hökümitining bu siyasetni mejburiy halda yürgüzgendin bashqa, quramigha yetmigen yash ösmürlernimu xitaygha ishplemchilikke yötkewatqanliqi heqqide shikayetler dawam ilghan idi , xitayning emgek qanunida 18 yashqa toshmighanlarni ishlitish qanunsizliq , mezkur doklatta, aptor konasheher nahiyisining bostanliq yézisidin tyenjin'ge barghan 16 yashliq bir Uyghur qizning shara'itqa könelmey, ishning höddisidin chiqalmay qayturulghanliqini misal élip körsetken bolup -2007 yili kona sheherdin tyenjin'ge yötkelgen 4ming Uyghur ishlemchining ichide, özi razi bolmay barghan 110 Uyghur yash yurtigha qaytip ketken dep yazghan  .
 Gerche, xitay da'iriliri mezkur siyasetning pütünley déhqanlarning raziliqi bilen boluwatqanliqini teshwiq qiliwatqan bolsimu, Uyghur déhqanliridin igiligen melumatlirimizdinmu ,mezkur siyasetning mejburlash xaraktéride dawam qiliwatqanliqi ashkarilinip turmaqta .

Ma rungning doklatida yekünlishiche, xitay hökümitining Uyghur yashlirini xitay ölkilirige ishlemchilikke yötkeshte körülgen eng nuqtiliq mesililerni mundaq sekkiz terepke yighinchaqlashqa bolidu:

  •  Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayondin biraqla xitaylar topliship olturaqlashqan rayon'gha könelmesliktin kélip chiqqan rohiy bésim.
  • Xitaylar olturaq rayonida özining milliy we islam dini örp ‏- adetlirini qandaq jari qildurush.
  • Öz ‏- ara we a'ilide, mektepte Uyghur tilini ishletken, zawut, ish ornida bolsa pütünley xitay tili qollinishqa mejbur bolush.
  • Yötkelgen ishlemchiler asasen toluqsiz otturini püttürgen 16 -17 yashtiki yashlar , öyidin ayrilip musteqil yashash tejribisige ige emes.
  • Uyghurlarning milliy örp ‏- aditi boyiche qizlarning toy qilishi bir qeder baldur bolush.
  • Toy qilmighan qizlarning öydin ayrilishi Uyghurlarning yashash aditige toghra kelmeslik, ularning kelgüsi nikah ishigha tesir körsitish endishisi.

 
Ma rungning tetqiqat doklatida, Uyghur élining jenubidin Uyghur yashlirini xitay ölkilirige yüzlendürüshte diqqet qilidighan nuqtilar heqqide toxtilip yene " Xitay ölkilirige barghan Uyghur ishlemchiler alahide köchmen nopus hésablinidu. Shunga Uyghur élining jenubidiki déhqan ishlemchilerni xitay sheherlirige yötkep ishqa orunlashturush siyasitining yaxshi emeliylishishi üchün Uyghurlardiki bu xil endishilerni tügitish kérek, Uyghur ishlemchilerni xitaygha yötkeshtin burun ularning esli yurtining alahidiliki, ijtima'iy hayati heqqide tekshürüsh, tetqiqat élip bérish zörür" dep otturigha qoyghan.

 Meqset ashkara

Doklatning yekünidin xitay hökümitining Uyghur élidiki yéza éshincha emgek küchlirini yötkesh siyasitining addiy bir iqtisadiy istratégiye bolupla qalmay, uning xitayning nopus istratégiyining bir qismi ikenliki ashkarilinidu. Yeni ma rung maqalisini mundaq axirlashturidu:

" Zor bir türküm jenubiy shinjang Uyghur yashlirining déngiz yaqa rayonlirigha yüzlinishi jenubiy shinjang yézilirining jem'iyitige yéngi bir özgirish élip kélidu. Ularning kirimining yuqiri kötürülüshige türtke bolsa, ikkinchi teripi Uyghur déhqanlirining idiyisining azad bolup, jem'iyetning  tereplime medeniyetke ige bolushigha paydiliq. Üchinchidin qosh tilliq ma'arip siyasitini ilgirilitishke ijabiy türtkisi bolidu. Uyghur jem'iyitining xitay jem'iyiti bilen bolghan alaqisining küchiyishini pütün jem'iyet qurulmisining tereqqiyatini élip kélidu. Eng muhimi yéqinqi yillardin buyan dawamlishiwatqan köp sandiki xitay ishlemchilerning ichkiri ölkilerdin Uyghur élige köchüp kélish bilen hazir yene Uyghur élidinmu yashlarning déngiz yaqilirigha köchüshi , peqet xitay millitiningla  pütün xitay da'iriside az sanliq millet rayonlirigha küchüwatqanliqidek qélipni buzup tashlap  , az sanliq milletlerning topliship olturaqlishish endizisini özgertishke, öz nöwitide yene, junggoning milletler munasiwitige chongqur tesir körsiteleydu".

Toluq bet