Хитайниң ғәйрәт ниязни сотлиши һәм уйғурларға қаратқан бастуруш сиясити әйибләнди

Ню - йорк һәм хоңкоңда хитай тилида чиқидиған "хитайдики кишилик һоқуқ" журнилиниң 32 - санида, чәтәлләрдики кишилик һоқуқ паалийәтчилиридин, лиу шуйниң "ғәйрәт ниязға немә үчүн еғир қамақ җазаси берилди?" мавзулуқ мақалиси елан қилинди.
Мухбиримиз миһрибан
2010-08-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Шинҗаң иқтисад гезити» ниң мухбири ғәйрәт нияз.
«Шинҗаң иқтисад гезити» ниң мухбири ғәйрәт нияз.
RFA

Мақалидә хитайниң ғәйрәт ниязға "дөләт бихәтәрликигә тәһдит салған" дегән җинайәтни Артип, уни 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилишиниң сәвәби хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясити билән бирләштүрүлүп мулаһизә қилинған.

Сиясий анализчи лиу шүй мақалисидә, ғәйрәт ниязға баһа берип, мундақ язиду:

"Ғәйрәт нияз баштин -ахир хитай коммунист һөкүмитиниң дөләт мәнпәәти нуқтисида туруп сөзлигән киши. Мәйли у ваң лечүән қатарлиқ һөкүмдарларни уйғур аптоном районида юқири бесимлиқ бастуруш сиясити йүргүзди дәп әйиблигән болсун, яки хитай һөкүмити һазир сабиқ совет иттипақиниң аз милләтләр сияситини өрнәк қиливатиду, буниң ақивити яхши әмәс, дәп хитайниң уйғур қатарлиқ милләтләр үстидин йүргүзгән миллий сияситини тәнқидлигән болсиму, у бәрибир хитайниң дөләт мәнпәәти нуқтисидин туруп сөзлиди. Әнә шундақ болғини үчүн уйғурлар билән хитайлар бир - биригә қарму - қарши туриватқан шинҗаң җәмийитидә, уйғурлар уни өз қойниға алмиди. У, өз қериндашлири нәзиридә уйғурларға асийлиқ қилғучи дәп қаралди."
 
Аптор лиу шуй мақалисидә йәнә, ғәйрәт ниязниң хитай қанун даирилири тәрипидин, "дөләт бихәтәрликигә тәһдит салған", "дөләт мәхпийәтликини ашкарилиған" дегән җинайәтләр билән әйиблинип 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинишиниң асаси сәвәбини тәһлил қилип, буниң ғәйрәт әпәндиниң хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном районида йүргүзүватқан бастуруш сияситини дуняға ашкариливәткәнлики сәвәбидин икәнликини илгири сүргән.
 
"Әмма, хитай һөкүмәт даирилири мана мушундақ бир кишиниму еғир қамақ җазасиға һөкүм қилип җазалиди" -- дәп баянлирини давамлаштуриду лиушуй әпәнди " -- чүнки ғәйрәт нияз уйғурлар йүзлиниватқан реаллиқ һәққидә, нурғун кишиләр дейишкә петиналмиған раст гәпни қилалиди. У, хитай коммунист һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан бастуруш сияситини, шунчә байлиққа игә болуп турупму намратлиқ, һоқуқсизлиқ ичидә яшаватқан уйғурлар йүзлиниватқан иҗтимаий реаллиқни дуняға ашкариливәтти. Шундақла ваң лечүәнгә охшаш әмәлдарларниң хаталиқини дадил тәнқитлийәлиди. Йеқиндин буян хитай коммунист һөкүмитиниң шинҗаңниң иқтисадини тәрәққий қилдуруш, хәлқ турмушини яхшилаш, бу арқилиқ районниң узун муддәтлик әминликигә капаләтлик қилиш дегән шоар астида, йүргүзүшкә башлиған бир қатар йеңи сиясәтлири мана буни испатлиди. Әмма йүзи төкүлүп кетиштин бәкла әнсирәйдиған хитай коммунист һөкүмити ғәйрәт ниязниң бу хил тәнқидләрни дуня җамаәтчилики алдида ашкара оттуриға қоюшини хитай коммунист һөкүмитиниң вә әмәлдарлириниң абруйини төккәнлик дәп қариғанлиқи үчүн, ғәйрәт ниязға 15 йиллиқ еғир қамақ җазаси һөкүм қилип, униңдин өч алди."
 
Аптор хитай һөкүмитиниң раст гәп қилған ғәйрәт ниязни җазалаш арқилиқ, хитай һөкүмәт хизмитигә нисбәтән тәнқидий пикри болған кишиләрниң өз пикрини оттуриға қоюшини чәкләш һәм уларға агаһландуруш бериш үчүн икәнликини тәкитләп мундақ дәп язған:

"5 - Июл вәқәси өтүп, аридин 3 ай өткәндә ғәйрәт нияз туюқсиз қолға елинди. Һалбуки қолға елинип бир йил болай дегәндә, униңға еғир қамақ җазаси һөкүм қилинди. Ғәйрәт нияз ашу системини һимайә қилидиған кишиләрдин иди. Униң яхши көңли билән қилған раст гепи һөкүмәт даирилириниң йүз абруйини төкүвәтти. Аз санлиқ милләтләр үстидин һөкүмранлиқ қилғучиларға нисбәтән, шу милләттин чиққан зиялийлар уларниң һөкүмранлиқиға шәртсиз бойсунған болса, аз санлиқ милләт зиялийлири ичидин чиққан бу кишиләр һәқиқий мәнпәәтдарларға айлиналайтти. Лекин, ғәйрәт ниязниң мустәқил пикир вә көз қарашқа игә болиши, өз виҗдани бойичә раст гәп қилишқа җүрәт қилиши, шундақла ғәйрәт нияздики өз миллитигә болған сөйгү билән һакимийәткә болған садақәт арисидики теңирқаш, униң һөкүмәт даирилири тәрипидин рәһимсизләрчә йәнҗилип, йоқутулишидәк паҗиәни кәлтүрүп чиқарди. Бу пәқәт бир ғәйрәт ниязниңла паҗиәси болуп қалмастин, бәлки һакимийәтниң қанхорлуқини, өз адәмлиригиму рәһим қилмайдиған йүзсизликини көрситип турупту. Бу әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң ғәйрәт ниязниң райондики һәқиқий реаллиқни ашкарилиған сөзлириниң уйғур җәмийити ичигә тарап кетишидин әнсиригәнлики, ғәйрәт ниязға охшаш һәқиқий реаллиқни баян қилалайдиған кишиләрниң көпийип, уйғур җәмийитидә муәййән бир пикир еқими шәкиллинишидин әнсиригәнликидин ибарәт. Шуңа һөкүмәт ғәйрәт ниязға еғир қамақ җазаси бериш арқилиқ, охшимиған қараштики кишиләрниң өз пикрини қоюшини чәкләш, уларни агаһландуруш вә қорқутуш мәқситигә йәтмәкчи болуватиду."

Аптор мақалисиниң ахирида, хитай коммунист һөкүмитиниң пуқраларниң пикир әркинликини боғушидәк бу хил сияситиниң пәқәт уйғур қатарлиқ милләтләргила қаритилған болмастин, бәлки пүткүл хитай дөлити пуқралириға қаритилғанлиқи, чүнки бу һөкүмәтниң пуқраларниң әң әқәллий пикир әркинликини һәр вақит дәпсәндә қилип келиватқан һакимийәт икәнликини, әмма хитай зиялийлириниң болса бу хил һәқсизликкә нисбәтән һәр вақит сүкүт ичидә туруватқанлиқини тәкитләп, мақалисини муну җүмлиләр билән ахирлаштурған:

"Пикир әркинлики, у әң әқәллий болған инсан һоқуқи. Хитай асаси қанунидиму пуқраларниң сөз әркинликигә игә икәнлики оттуриға қоюлған. Әмма пүтүн хәлқ шуни яхши билидики, хитайда әзәлдин пуқраларниң сөз әркинлики болуп бақмиди. Һөкүмәтни тәнқидләш әсли дөләт мәнпәәти үчүн иди, әмма "аилә абройини муқәддәс билидиған" әнәнә бойичә һакимийәт йүргүзүватқан хитай коммунист һөкүмити һәр вақит өз йеғирини йошуруп кәлмәктә. Ашу раст гәп қилғини үчүн түрмиләргә ташланған сиясий җинайәтчиләр хитайда һеч қачан мәтбуатларда елан қилинип бақмиди. Һалбуки раст гәп қилғини үчүн түрмиләрдә йетиватқан аз санлиқ милләт зиялийлириниң тәқдири техиму паҗиәлик болмақта. Улар һечқачан хитай зиялийлириниң һесдашлиқиға еришәлмиди. Бу хил паҗиә хитайда әвладму - әвлад давамлишип кетиватиду."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт