Xitayning gheyret niyazni sotlishi hem Uyghurlargha qaratqan basturush siyasiti eyiblendi

Nyu - york hem xongkongda xitay tilida chiqidighan "xitaydiki kishilik hoquq" zhurnilining 32 - sanida, chet'ellerdiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin, li'u shuyning "gheyret niyazgha néme üchün éghir qamaq jazasi bérildi?" mawzuluq maqalisi élan qilindi.
Muxbirimiz mihriban
2010-08-17
Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjang iqtisad géziti" ning muxbiri gheyret niyaz.
"Shinjang iqtisad géziti" ning muxbiri gheyret niyaz.
RFA

Maqalide xitayning gheyret niyazgha "dölet bixeterlikige tehdit salghan" dégen jinayetni Artip, uni 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilishining sewebi xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasiti bilen birleshtürülüp mulahize qilin'ghan.

Siyasiy analizchi li'u shüy maqaliside, gheyret niyazgha baha bérip, mundaq yazidu:

"Gheyret niyaz bashtin -axir xitay kommunist hökümitining dölet menpe'eti nuqtisida turup sözligen kishi. Meyli u wang léchüen qatarliq hökümdarlarni Uyghur aptonom rayonida yuqiri bésimliq basturush siyasiti yürgüzdi dep eyibligen bolsun, yaki xitay hökümiti hazir sabiq sowét ittipaqining az milletler siyasitini örnek qiliwatidu, buning aqiwiti yaxshi emes, dep xitayning Uyghur qatarliq milletler üstidin yürgüzgen milliy siyasitini tenqidligen bolsimu, u beribir xitayning dölet menpe'eti nuqtisidin turup sözlidi. Ene shundaq bolghini üchün Uyghurlar bilen xitaylar bir - birige qarmu - qarshi turiwatqan shinjang jem'iyitide, Uyghurlar uni öz qoynigha almidi. U, öz qérindashliri neziride Uyghurlargha asiyliq qilghuchi dep qaraldi."
 
Aptor li'u shuy maqaliside yene, gheyret niyazning xitay qanun da'iriliri teripidin, "dölet bixeterlikige tehdit salghan", "dölet mexpiyetlikini ashkarilighan" dégen jinayetler bilen eyiblinip 15 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinishining asasi sewebini tehlil qilip, buning gheyret ependining xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonida yürgüzüwatqan basturush siyasitini dunyagha ashkariliwetkenliki sewebidin ikenlikini ilgiri sürgen.
 
"Emma, xitay hökümet da'iriliri mana mushundaq bir kishinimu éghir qamaq jazasigha höküm qilip jazalidi" -- dep bayanlirini dawamlashturidu li'ushuy ependi " -- chünki gheyret niyaz Uyghurlar yüzliniwatqan ré'alliq heqqide, nurghun kishiler déyishke pétinalmighan rast gepni qilalidi. U, xitay kommunist hökümitining rayonda yürgüzüwatqan basturush siyasitini, shunche bayliqqa ige bolup turupmu namratliq, hoquqsizliq ichide yashawatqan Uyghurlar yüzliniwatqan ijtima'iy ré'alliqni dunyagha ashkariliwetti. Shundaqla wang léchüen'ge oxshash emeldarlarning xataliqini dadil tenqitliyelidi. Yéqindin buyan xitay kommunist hökümitining shinjangning iqtisadini tereqqiy qildurush, xelq turmushini yaxshilash, bu arqiliq rayonning uzun muddetlik eminlikige kapaletlik qilish dégen sho'ar astida, yürgüzüshke bashlighan bir qatar yéngi siyasetliri mana buni ispatlidi. Emma yüzi tökülüp kétishtin bekla ensireydighan xitay kommunist hökümiti gheyret niyazning bu xil tenqidlerni dunya jama'etchiliki aldida ashkara otturigha qoyushini xitay kommunist hökümitining we emeldarlirining abruyini tökkenlik dep qarighanliqi üchün, gheyret niyazgha 15 yilliq éghir qamaq jazasi höküm qilip, uningdin öch aldi."
 
Aptor xitay hökümitining rast gep qilghan gheyret niyazni jazalash arqiliq, xitay hökümet xizmitige nisbeten tenqidiy pikri bolghan kishilerning öz pikrini otturigha qoyushini cheklesh hem ulargha agahlandurush bérish üchün ikenlikini tekitlep mundaq dep yazghan:

"5 - Iyul weqesi ötüp, aridin 3 ay ötkende gheyret niyaz tuyuqsiz qolgha élindi. Halbuki qolgha élinip bir yil bolay dégende, uninggha éghir qamaq jazasi höküm qilindi. Gheyret niyaz ashu sistémini himaye qilidighan kishilerdin idi. Uning yaxshi köngli bilen qilghan rast gépi hökümet da'irilirining yüz abruyini töküwetti. Az sanliq milletler üstidin hökümranliq qilghuchilargha nisbeten, shu millettin chiqqan ziyaliylar ularning hökümranliqigha shertsiz boysun'ghan bolsa, az sanliq millet ziyaliyliri ichidin chiqqan bu kishiler heqiqiy menpe'etdarlargha aylinalaytti. Lékin, gheyret niyazning musteqil pikir we köz qarashqa ige bolishi, öz wijdani boyiche rast gep qilishqa jür'et qilishi, shundaqla gheyret niyazdiki öz millitige bolghan söygü bilen hakimiyetke bolghan sadaqet arisidiki téngirqash, uning hökümet da'iriliri teripidin rehimsizlerche yenjilip, yoqutulishidek paji'eni keltürüp chiqardi. Bu peqet bir gheyret niyazningla paji'esi bolup qalmastin, belki hakimiyetning qanxorluqini, öz ademlirigimu rehim qilmaydighan yüzsizlikini körsitip turuptu. Bu emeliyette xitay hökümitining gheyret niyazning rayondiki heqiqiy ré'alliqni ashkarilighan sözlirining Uyghur jem'iyiti ichige tarap kétishidin ensirigenliki, gheyret niyazgha oxshash heqiqiy ré'alliqni bayan qilalaydighan kishilerning köpiyip, Uyghur jem'iyitide mu'eyyen bir pikir éqimi shekillinishidin ensirigenlikidin ibaret. Shunga hökümet gheyret niyazgha éghir qamaq jazasi bérish arqiliq, oxshimighan qarashtiki kishilerning öz pikrini qoyushini cheklesh, ularni agahlandurush we qorqutush meqsitige yetmekchi boluwatidu."

Aptor maqalisining axirida, xitay kommunist hökümitining puqralarning pikir erkinlikini boghushidek bu xil siyasitining peqet Uyghur qatarliq milletlergila qaritilghan bolmastin, belki pütkül xitay döliti puqralirigha qaritilghanliqi, chünki bu hökümetning puqralarning eng eqelliy pikir erkinlikini her waqit depsende qilip kéliwatqan hakimiyet ikenlikini, emma xitay ziyaliylirining bolsa bu xil heqsizlikke nisbeten her waqit süküt ichide turuwatqanliqini tekitlep, maqalisini munu jümliler bilen axirlashturghan:

"Pikir erkinliki, u eng eqelliy bolghan insan hoquqi. Xitay asasi qanunidimu puqralarning söz erkinlikige ige ikenliki otturigha qoyulghan. Emma pütün xelq shuni yaxshi bilidiki, xitayda ezeldin puqralarning söz erkinliki bolup baqmidi. Hökümetni tenqidlesh esli dölet menpe'eti üchün idi, emma "a'ile abroyini muqeddes bilidighan" en'ene boyiche hakimiyet yürgüzüwatqan xitay kommunist hökümiti her waqit öz yéghirini yoshurup kelmekte. Ashu rast gep qilghini üchün türmilerge tashlan'ghan siyasiy jinayetchiler xitayda héch qachan metbu'atlarda élan qilinip baqmidi. Halbuki rast gep qilghini üchün türmilerde yétiwatqan az sanliq millet ziyaliylirining teqdiri téximu paji'elik bolmaqta. Ular héchqachan xitay ziyaliylirining hésdashliqigha érishelmidi. Bu xil paji'e xitayda ewladmu - ewlad dawamliship kétiwatidu."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet