Öktichi yazghuchi xaw chün: "Küzdiki su we bipayan asman" (1)

Xitaydiki tonulghan öktichi yazghuchi xaw chün yéqinda wéybo tor bétidiki sehipiside xitayning ijtima'iy, siyasiy weziyitidiki chongqur hanglar tenqid qilin'ghan bir parche maqalisini élan qilghan.
Muxbirimiz irade
2012-08-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Zeher padishahi xu yang bilen xitay prézidénti xu jintaw.
Zeher padishahi xu yang bilen xitay prézidénti xu jintaw.
Boxun

Xaw chünning texellusi mo rung shösün bolup, u özining xitaydiki ijtima'iy mesililer, chiriklik, hökümet we soda, tijaret arisidiki sirliq munasiwetler, zamaniwi turmushning xitay jem'iyitide peyda qilghan hanglargha munasiwetlik témilarda yazghan "Chéngdu, bu kéche méni aware qilma", "Chüshide ölüsh" dégendek eserliri bilen tonulghan. Uning xitaydiki wéybo tor bétide 1 milyondin oshuq egeshküchisi bar.

Uning yéqinda wéybo tor bétide élan qilin'ghandin kéyin etisi tor saqchiliri teripidin öchürüwétilgen maqalisi eslide uning xongkong uniwérsitétida bergen nutqi bolup, bu maqale chet'ellerdiki tor betlerdimu küchlük inkas qozghimaqta.

Xaw chünning "Küzdiki su we bipayan asman" namliq maqalisi mundaq dep bashlan'ghan:
Xitayda yashashning mundaq ochuq bir artuqchiliqi bar. Xitayda nezeriye bilen emeliyetni perqlendürüsh intayin ongay. Nezeriyide bizning heq-hoquqimiz bar. Emma emeliyette ular mewjut emes. Nezeriyide bizning kirimimiz her küni éship bériwatidu. Emma emeliyette talagha chiqsingiz, azraq gösh élishqa chiqish qilalmaysiz. Nezeriyide biz bir qanche taghni örüwettuq, emma emeliyette biz chongqur hanglargha chüshüp kétip barimiz. Nezeriyide siz döletning xojayini, emma emeliyette siz kishenlen'gen.

Derslik kitablarda bir jem'iyet idare qilghuchilar we qilin'ghuchilardin ibaret ikki qatlamgha bölinidu. Hazir xitayning ehwaligha qaraydighan bolsaq, xitayda omumiy sani 50 milyondin ashidighan kichik-chong emeldarlar bolsa, bu döletning idare qilghuchiliridur. Ularning xizmiti dunyadiki eng yaxshi ma'ash alidighan xizmet. Bir nahiyining bashliqi on milyon yüen yighalaydu. Bir ölke bashliqi nechche yüz milyon yüen yighalaydu. Uningdinmu yuqiri bashliqlarning yighiwalghan mal-dunyasining heddi-hésabi yoq.

Zamaniwi junggo dégen ghelite bir dunya. Her küni ya yighlashni, ya külüshni bilmey qalidighan tragédiye we ejeblinerlik ishlar yüz bérip turidu. Kan gümürülüsh weqeliri, börikide tash peyda bolghan bowaqlar, poyiz weqeliri, yémeklik bixeterliki mesilisi, mejburiy we zorawanliq wasitiliri bilen chéqiwétilgen öyler, parixorluq déloliri yüz béridu. Xitayda wijdan mehbusliri "Möküshmek oynawétip" yaki bolmisa "Qaynaqsuni qiziq ichiwétip" ölüp qalidu. Shunisi éniqki, kéyinki yillarda yuqiridek ishlar tügep qalmaydu, eksiche téximu köpiyip kétidu. Pütün bularning birla sewebi bar-u bolsimu, hemmige qadir, bengwash, kontrolsiz hökümet.

Yazghuchi xaw chün maqalisining dawamida xitay puqraliridiki ijtima'iy késelliklerge di'agnoz qoyup chiqqan bolup, u xitay puqraliri üstide mundaq mulahize yürgüzgen:
Men her qétim xongkonggha kelgende, siyasiy zhurnallarni sétiwélip, chet'ellerdiki mutexessislerning xitaygha qandaq baha bériwatqanliqini, ularning xitayning kelgüsini qandaq perez qilidighanliqini körüp baqimen. Bu jeryanda shuni bayqidimki, xitay weziyitini közetküchiler we kelgüsini perez qilghuchilar bu yerde intayin muhim nuqtini-yeni uzun yillardin béri diktator réjim astida yashap ketken we xitayning ma'arip sistémisi astida méngisi yuyulup bashqiche ademlerge özgirip ketken xitay puqralirini nezerdin saqit qilip qoyidiken. Bu bashqiche kishiler peqetla xitayning nöwettiki ehwaligha tesir körsitipla qalmastin, belki kelgüsigimu tesir körsitidu. Ular xitay jem'iyitini yawuz, zomiger, nahayitimu xeterlik bir jaygha hem shuning bilen birlikte bu jem'iyetni dötleshtürüp, hökümetning hazirqi sistémisini özgertish qedimini téximu astilashturmaqta.

Birinchi xil ijtima'iy késellik-uyushup, héchnémini sezmes bopqélish. Diktator réjimlerde puqralarning nurghun hoquq-imtiyazliri alliqachan tartiwélin'ghan. Éship qalghanliri bolsa bizni idare qiliwatqanlar teripidin bizge xuddi zor bir izzet-ikram, mukapat bériwatqandek teqdim qilin'ghan. Bu dölette bir weqe yüz berse, héchkim uninggha qarshiliq qilalmaydu, qarshiliq bildürüp namayish qilalmaydu. Shunga hemme kishi axiri bérip teqdirge ten béridu. Zamanning ötüshi bilen bu kishiler axiri bérip, özining teqdirining néme bolghanliqi, eslide néme bolushi kérekliki heqqide oylashmaydighan bolup qalidu. Biri uning tamiqini boluwalsa, u ach olturidu. Biri yüzige bir shapilaq qoysa, u asta kétip qalidu. Öyini örüwetse qarap turidu. Ayallirini mejburiy élip ketse, balilirini mejburiy chüshürüwetse, yighlapla qalidu. Andin bu adaletsizliklerni "Shor péshanilik" dep qaraydu. Eger buni sanga qilghan bir lükchek bolsa, sen uningdin özüngni ep qachisen. Eger u birla lükchek bolmay, lükchekler bilen tolghan pütün bir sistéma bolsichu? u chaghda ya qachalmaysen, ya dawa qilalmaysen. U halda séning shu sistémini özgertishtin bashqa chiqish yolung yoq.

Bir kishining sezmes boluwélishi köpinche hallarda bashqilarning azab chékishini keltürüp chiqiridu. Eger bashqilargha hésdashliq qilish, özini bashqilarning ornigha qoyushni ölchigili bolsidi, biz xitay puqralirining bu nomurining qanchilik nacharliqini azab ichide körgen bolattuq. Bu 2 yashliq yö yöni mashina bésiwetkende yénidin ötüp ketken 18 kishining qarapmu qoymighanliqidek shu weqedin körüwalghili bolidu....

Bundaq kishiler axiri bérip barliq yaxshiliqlardin nepret qilidighan, ichi öchmenlik bilen tolghan, kichikkine ish üchün wasite tallimay turup öch alidighan kishilerge aylinidu. Téximu échinishliqi bundaq kishiler köpinche hallarda özidinmu bichare, teleysiz we ajiz kishilerdin öch alidu.

Ikkinchi xil ijtima'iy késellik bolsa ré'alliqni qobul qilishta qiynilish. Uzun yil sawatsiz qélish we ménge yuyush ademning öginish iqtidarini töwenliwétidu. Kishiler heqiqetni, ré'alliqni qobul qilalmaydighan bopqalidu. Xitay chong quruqluqida, hélihem nurghun kishiler maw zédungni "Xelqning qutquzghuchisi" dep qarap, uni hélihem jungxu'a milletlirini nijat yultuzi, u kishilerni külpettin qutuldurdi, dep qaraydu. Tyen'enmén meydanidiki resimini we ölükini tawap qilidu. Kishiler uning resimini tamlirigha ésiwalidu. Hazirghiche nurghun kishiler medeniyet inqilabini séghinidu. U waqitta chiriklik yoq, hemme kishi bapbarawer idi, dep qaraydu. Nurghun kishiler "Chong acharchiliq" bolghanliqini inkar qilidu. Téxi yéqinda tor betlerde u yillarda yüz bergen "Chong acharchiliq" yilliri toghrisida munazire qozghiliwédi, "Chong acharchiliq" dégen az bir qisim kishiler hökümetke hujum qilish üchün oydurup chiqarghan, uni peqet kichikla bir rayonda yüz bergen, azghine bir waqit yüz bergen kichik bir weqe, dégüchiler boldi. Ularning beziliri téxi buni ispatlash üchün mundaq külkilik so'allarni qoyushti.

Achliqta ölüp ketken milyonlighan kishini nege kömüp boldi? bundaq chong bir balayi'apet némishqa axbaratlarda élan qilinmidi? shunche jiq adem ölüp tügigen bolsa, yene némidep pilanliq tughutni yolgha qoyimiz? méning yurtummu shunche kembeghel, némishqa bir ademning ölginini anglimaymen? béziler acharchiliqta 30 milyon adem yeni xitay puqrasining 20 de biri öldi, deydu, bu mumkinmu?

Bu yerde kishini téximu hang-tang qalduridighan bir so'al bar? biri téxi "Eger yeydighan'gha ashliq tapalmighan bolsa, gösh yése bolmamti?" dep so'al qoyghan. Démek, bu nuqtidin qarighanda, rastchilliq, semimiy bolush peqetla bir exlaq mesilisi emes, belki u bir iqtidar mesilisi.

Toluq bet