Muzikant adalet isayiwa xanim bilen Uyghur muzikiliri heqqide söhbet

2006-11-30
Élxet
Pikir
Share
Print
tamara-adalet-200.jpg
Muzikant adalet isayiwa anisi tamara xanim bilen. Resimni adalet teminligen. Weten heqqide qeside – Uyghurlarning muzikisi.. Adalet xanimning resim we körünüshni torda qoyushqa qoshulghinigha rexmet.

Adalet isayiwa kanada makgél uniwérsitéti muzikologiye fakultétida rusiye muzikisi we Uyghurshunasliq penliri boyiche ilim tehsil qiliwatqan Uyghur kandidat doktorlarning biri.

Qazaqistanning alma-ata shehiride tughulghan adalet xanim 1990 -yillarda kanadagha kélip olturaqlashqan tunji ewlat Uyghur köchmenliridur. Muzikologiye ilmi adalet xanimgha ana miras kespi bolup, adaletning anisi tamara xanim 1980 - yilliri moskwada muzika neziriyisi boyiche doktorluq unwani alghan. Adalet isayiwa nöwette rusiye muzikisi we ori'éntalizm mesililiri toghrisida doktorluq dissértatsiyisi teyyarlimaqta. U, yéqinda radi'omizgha kélip ziyaritimizni qobul qildi we Uyghur muzikisi heqqidiki su'allirimizgha jawap berdi.

- Yaxshimu siz adelet xanim, radi'omizning ziyaritimi qobul qilghanliqingiz üchün köp rexmet. Siz kanada makgél uniwérsitétida oquwétipsiz, Uyghur muzikisi heqqide qandaq xizmetliringiz bar?

- Men Uyghur en'eniwi milliy muzikisini nahayiti yaqturimen. Her qandaq ammibap muzikilardinmu köprek yaxshi körimen hem anglaymen. Méning hazir asasliqinim naxsha - muzikilarni ipadilesh uslubi üstide. Mén shuninggha ishinimenki Uyghur en'eniwi klassik muzikisi meyli axbarat wastilirida bolsun we yaki meyli tetqiqat saheside bolsun yéterlik derijide yaxshi chüshendürülmeywatqan sahe, dep qaraymen. Bolupmu sherqiy türkistanda Uyghur en'eniwi muzikilirining heqiqi menisini toluq ipadilesh ornigha , eksinche uni qisqartish, addiylashturush, muzika qurulmisi, tékistler we qoshumche tékistlarni qisqartish yoligha kétiwatidu. Buning bilen muzikining heqiqi menisi, bedi'iy chongqurluqi ipadilenmeywatidu. Bu ehwalda muzika nahayiti addi bir nersige aylinip qalmaqta. Men buni qobul qilghili bolidighan nerse, dep qarimaymen. Bolupmu bu yerde ipadilinish uslubidiki mesile. Méning doktorluq dissértatsiyemning asasi témisi sherq we rusiye muzikilirining ipadilinish uslubi mesilisige da'ir yeni rusiye muzikisidiki sherq xelqlirining uslubi.

- Uyghur 12 - muqamining Uyghur muzikisidiki roligha qandaq qaraysiz?

- Méningche 12muqamni Uyghur muzika sen'itining anisi, diyishke bolidu. Uyghurlarmu buni shundaq, dep qaraydu. Muqamning kélip chiqish menbesini nahayiti uzun yillargha, bir qanche yüz yillarghiche bérip taqilishi mumkin. Eng az dégende 500 yilliq tarixini hemmimiz bilimiz. Muqam uzun yillar jeryanida barliqqa kelgechke 12 muqamni tariximiz, sen'itimiz, mediniyitimizni muzika arqiliq ipadileydighan waste, dések bolidu. Muqam esirlerdin béri dawamliship kelgechke yene bir jehette muqamni Uyghur turmush usulining muzikida eks - étish shekli, dep qarash mumkin. Yeni muqam parchiliri emiliyette shu dewrlerdiki turmush pa'aliyitining ipadisi. Bu parchilarda turmushning her qaysi saheliri eks ettürülgen. U bizge Uyghur shé'iriyiti we usulini ügütüpla qalmay, u yene bizge Uyghur pelsepesi, din shundaqla pisxologiye we tarixi chongqurluqni ögitidu. Shuning bilen birge muqamning muzika qatlimidin biz insani munasiwetler we alaqilarni his qilimiz. Bolupmu muqam bizge ottura asiyadiki bashqa qérindash milletler bilen bolghan alaqini his qilduridu. Mesilen: muqamning chong neghmisining menbe'esini kushan impériyisi dewrige baghlash mumkin. Bu bizge Uyghurlarning kushan medeniyitining bir qisimi hindi we iran xelqliri bilen bolghan munasiwitini his qilduridu shundaqla muzika arqiliq bizning shu dewrdiki bilen bolghan munasiwitimizdin xewerdar qilidu. Mesilen: biz muzikidiki ipadilen'gen tuyghularda shu xelqler bilen oxshash kétidighan nurghun muzika ritimlirini bayqaymiz. Qisqisi 12 muqamni Uyghur medeniyitining énsklopédiyisi, déyish kérek.

- Uyghur muqamining qedimki kushan impériyisi bilen bolghan baghlinishi heqqide toxtaldingiz. Muqamning tarixini qanchinchi esirgiche sürüsh mumkin?

- Muqamning esli menbesi zadi qachandin bashlan'ghan, qandaq tereqqi qildi, dégen mesilige bir nime diyish tes. Chünki gerche biz muqam toghrisida parche - uchurlargha ige bolsaqmu, lékin bu bizning muqam tarixiy toghrisida, bolupmu muqamni palanchi dewrdin bashlan'ghan diyishimizge imkaniyet bermeydu. Lékin shundaqtimu biz ottura asiya we yipek yoli milletler mediniyitining asasi uqumini bilgenlikimiz we tonuydighanliqimiz üchün shuni diyeleymizki, muqamning yiltizini tarixtin burunqi iptida'iy dewrlerdin bashlan'ghan. Men muqamning tarixiy yiraq zamanlargha bérip taqishidighanliqigha ishinimen.

- Uyghur xelqi en'eniwi naxshilirini yaxshi köridu. Tereqqiyatqa egiship yashlarda pop muzikilirigha qiziqish köpeymekte. Pop muzikilar bilen Uyghur kilassik muzikiliri otturisidiki tengpungluq heqqide qandaq qaraysiz?

- Men oylaymenki muzikining tengpungliqini saqlash kérek. Yeni bizning en'eniwi klassik muzikilirimiz bilen gherb muzikiliri arisidiki tengpungluqni saqlash kérek. Mesilen ottura asiya muzikantlirining arisida Uyghurlarning "derwish" muzika ansambili, deydighan bir muzika ömiki bar. Méningche derwish muzika ansambili bu tengpungliqni tapqan muzika ömiki bolsa kérek. Ular nahayiti yaxshi muzikilarni hazirlaydu. Ular Uyghurche muzikini nahayiti yaxshi orundaydu. Ular bezi gherb muzika éléméntlirini qobul qilghan bolsimu, lékin ularda gherb muzika éléméntlirini Uyghurchilashturup orundaydighan uslub bar. Ularni buni chandurmay turup muzikining milliy xasliqini gewdilendürgen. Lékin sherqiy türkistanda köp muzikilarning mélodiyisi nahayiti addi. Bu ehwal bezide méni nahayiti bi'aram qilidu. Chünki men medeniyitimizning nahayiti bay ikenlikini bilimen. Bu manga xuddi medeniyitimiz addiyliship kétip barghandek tuyghu bermekte. Yene bir mesile sherqiy türkistanda bezi tarixiy naxsha -muzikilar cheklen'gen. Bular asasen tarixiy naxshilar. Chünki bu xitayning sen'et siyasiti shundaqla étnik milletlerni tarix témilarda cheklesh siyasiti bilen munasiwetlik mesililer. Bu yerdiki mesile bizning tariximiz ötüp ketti. Mushu naxshilar bilen shu dewrde qaldi. Bu yerdiki muhim mesile Uyghurlarning hazirqi dewrni chüshinish shundaqla shu tarixiy nasxshilarda némilerning diyilmekchi bolghanliqini bilishtur. Bizning iparxan, nuzukum, séyit nochigha oxshash tarixiy naxshilargha bay bolsaqmu, epsuski bularni öginish pursitidin mehrum qéliwatimiz. Bu nuqtidin éytqanda méning qarishim nahayiti konsérwatip hésablansimu, lékin konsérwatip bolushumgha sewebim bar. Bu sewebim tarixy naxsha - muzikilirimizni saqlap qélish kérek, dep qarighanliqim üchün bolsa kérek.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet