Xitayning bir belwagh bir yol siyasiti heqqide mulahiziler

Muxbirimiz irade
2017-03-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchide Uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-iyun, ürümchi.
Ürümchide Uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-iyun, ürümchi.
AFP

"Bir belwagh, bir yol siyasiti" xitaydiki metbu'atlarda, bolupmu Uyghur élining hökümet metbu'atlirida eng köp teshwiq qiliniwatqan muhim bir téma bolup qaldi. Xitay hökümet axbaratlirida mezkur pilan heqqide "Bir belwagh, bir yol qurulushi bash sékrétar shi jinping bashchiliqidiki partiye merkiziy komitéti otturigha qoyghan bir türlük muhim istratégiyilik tedbir bolup, bu tedbir jungxu'a milletlirining ulugh güllinishidin ibaret junggo arzusini ishqa ashurup, xelqqe bext yaritidighan ulugh qurulushtur" déyilmekte.

Emma xitay hökümitining bundaq debdebilik teshwiqatlirining eksiche, xelq'aradiki közetküchiler uninggha oxshimaydighan köz qarashlarda bolmaqta. Amérikidiki kaliforniye shtatidiki pamona institutining proféssori, doktor dru glednéy ependi bizge bu heqte qilghan sözide, bu xildiki dölet chégrasi halqighan bundaq zor qurulushlarda qurulushqa alaqidar dölet we rayonlardiki xelqlerning könglini mayil qilish, ularni daxil qilishning hel qilghuch rol oynaydighanliqini eskertti. U mundaq dédi: "Xitay hökümitining hazirghiche dölet térritoriyesi ichide élip barghan tereqqiyat qurulushlirigha qaraydighan bolsaq, u peqet merkizi hökümetning bir qolluq buyruqi bilenla ijra qilin'ghan. Hemme nerse merkezgila baghlan'ghan. Bu qurulushlarda yerlikler öz ichige élinmighan, daxil qilinmighan. Shi jinping élan qilghan bu bir belwagh, bir yol qurulushi milyardlighan kishige bérip taqishidu. Hazirqidek bundaq yersharilashqan bir dewrde, eger sen ulargha menpe'et bermeydikensen, u halda séning ghelibe qilishing mumkin emes. Xitay dölet ichidiki qurulushliridimu mushu xil merkezchilik usuli bilen ish qilip, yerliktiki bu xil qurulushlargha munasiwetlik kishilerning könglini utushqa sel qarap kelgen. Bu qurulushning perqi u chégra halqigha bir qurulush, shunga xitay yene oxshash usulni dawam qilimen deydiken u halda uni ghelibe emes belki qarshiliq we naraziliq kütüwalidu".

Xelq'aradiki közetküchiler bir belwagh, bir yol siyasitini ishqa éshish-ashmasliqini oxshimighan nuqtilardin közetmekte. Yuqiridiki köz qarash bilen birlikte bu mesilini iqtisadiy jehettin mulahize qilghanlar bolsa xitay hökümitining bundaq zor bir qurulushni bashqa élip chiqqudek iqtisadiy küchke ige emeslikini bildürmekte. Bu heqte "Amérika menpe'eti" namliq zhurnalda élan qilin'ghan "Xitayning impériyalistik kérilishi" dégen maqalide aptor daniyal bluméntal xitayning yéngi asiya we yawropani tutashturidighan yéngi yipek yoli pilani arqiliq impéryalizim qurush xiyalini ishqa ashurush xiyalida bolup, "Jénigha chushluq ish qilmaywatqanliqi"ni bildürgen. U maqaliside, xitayning yéqinqi bir qanche yildin béri yilliq iqtisadiy tereqqiyat nisbitining 3-5 pirsent etrapida boluwatqanliqini, bu gerche qarimaqqa bashqa nurghun döletlerningkidin yuqiridek körünsimu, emma uning bundaq zor kölemlik bir qurulushning höddisidin chiqish üchün yéterlik emeslikini bildürgen. Uning qarishiche, bu qurulushqa alahazel 6 tirilyon dollar meblegh serp qilinidighan bolup, bu pulning hemmisini xitay chiqarmighan teqdirdimu yenila xitayning hazirqi iqtisadiy küchini we xitay ichidiki mewjut ijtima'iy, siyasiy mesililerni nezerde tutqanda, bundaq zor qurulushni bashqa élip chiqish mumkin emes iken. U buninggha xitaydiki nopusning qérishi we uninggha munasiwetlik ijtima'iy mesililer, xitayning quruqluq we déngizdiki bixeterlikini qoghdash üchün sélinidighan herbiy meblegh, rayonning xewpsizlik weziyiti qatarliq nurghun mesililerni körsitip ötken.

Türkiyediki hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi doktor erkin ekrem ependi bolsa mesilining xewpsizlikke bérip taqilidighan qismini mulahize qildi. U sözide, xitayning 21-esirdiki "Yéngi impérator"bolush meqsiti bilen élip bériwatqan bu qurulushning derwazisi hésablinidighan Uyghur élidiki muqimsizliqning pilanning ishqa éship-ashmasliqigha zor tesir körsitidighanliqini éytti.

Dru glednéy ependimu Uyghur élidiki bu muqimsizliq mesilisi üstide toxtilip, xitay eger Uyghur élidiki siyasetlirini özgertmise, öz pilanlirining ishqa éshishigha tosqunluq qilghanliq bolup hésablinidighanliqini éytti. U mundaq dédi : "Uyghur rayonida her xil kölemdiki térrorluq hujumliri yüz bérip keldi. Bundaq weqelerningmu sani éship bériwatidu. Xitay hökümitining bundaq weqelerning aldini élish üchün éliwatqan 'saqchi döliti' tedbirliri bolsa xelqning naraziliqini téximu ulghaytip, bir qisim Uyghur yashlirini radikal teshkilatlarning qoynigha ittiriwatqanliqi éniq. Eslide dunyada peqet birla islam döliti bolush kérek, deydighan idiyeni algha süridighan radikal teshkilatlar bilen Uyghurlarning menpe'eti yaki nishani bir-birige mas kelmeytti. Emma, xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan milliy we dini siyasetliri mushu xil aqiwetlerge seweb boluwatidu. Shunga menche xitay hökümiti aldi bilen öz asasiy qanunigha emel qilip, Uyghurlargha tégishlik hoquqlirini bérishi kérek. Shundaq bolghandila muqimliq yaratqili we mushuninggha oxshash pilanlarnimu ishqa ashurghili bolidu".

"Jenubiy junggo seher géziti" de élan qilin'ghan "Xitayning bir belwagh, bir yol siyasiti néme üchün meghlup bolushqa mehkum" dégen maqalide körsitilishiche, xitay hazir küchep teshwiq qiliwatqan bu pilan 1990-yillarning béshidila eyni chaghdiki yaponiye bash weziri kéyzo obochi teripidin otturigha qoyulup bolghan, emma ghelibe qilalmighan bir pilan iken. Maqale aptori tom holland xitayningmu bu pilanni ishqa ashuralmaydighanliqini bildürgen. Uning qarishiche, xitay bu pilan arqiliq aldi bilen özining heddidin ziyade ishlep chiqirilghan polatlirini sétish arqiliq xitaydiki ghayet zor polat zawutlirigha ish yaritip bérishni we shundaqla asiya we yawropadiki tesirini kéngeytip, uzun muddette amérika dollirining ornigha xitay pulini dessitishni niyet qiliwatqan iken. Biraq u, bir belwagh, bir yol siyasitiningmu xitaydiki heddidin ziyade ishlep chiqirilghan polat mehsulatlirigha bazar tépip bérelmeydighanliqini hemde bu pilan ichige kiridighan nurghun asiya döletlirining asasiy qurulushta intayin ajizliqini, xitayning bu döletlerning asasiy qurulush üchün kétidighan mebleghning höddisidin chiqip bolalmaydighanliqini we bu rayonda uzun yillardin buyan yiltiz tartip ketken dollarning ornigha yüenni dessitishning mumkin bolmasliq seweblirini körsitip turup xitayning bu siyasitining ishqa ashmaydighanliqini ilgiri sürgen.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet