Мутәхәссисләр: ши җинпиңниң «бир бәлвағ бир йол» чақириқи уйғурларға сахтилиқтәк туюлиду

Мухбиримиз әркин
2017-06-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
(Алдинқи рәт солдин оңға түркийә, вийетнам, русийә вә хитай дөләт президентлири) рәҗәп таййип әрдоған, тран дай қуаң, виладимир путин вә ши җинпиң қатарлиқлар «хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини» да хатирә сүрәттә. 2017-Йили 15-май, бейҗиң.
(Алдинқи рәт солдин оңға түркийә, вийетнам, русийә вә хитай дөләт президентлири) рәҗәп таййип әрдоған, тран дай қуаң, виладимир путин вә ши җинпиң қатарлиқлар «хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини» да хатирә сүрәттә. 2017-Йили 15-май, бейҗиң.
AFP

Чаршәнбә күни хоңкоң «җәнубий хитай сәһәр гезити» дә австралийә дөләтлик университетиниң муавин профессори, хитайдики миллий мунасивәтләр тәтқиқатчиси майкел кларкниң бир мақалиси елан қилинди.

Майкел кларик «ши җинпиңниң бир бәлвағ бир йол чақириқи немә үчүн уйғурларға сахтилиқтәк туюлиду» сәрләвһилик мақалисидә, хитайниң уйғур районида йолға қоюватқан контрол қилиш вә тәқибләш сиясити, униң «бир бәлвағ бир йол» пиланида оттуриға қоюлған вәдилиригә мухалип бир вәзийәт пәйда қилғанлиқини илгири сүргән.

Униң қәйт қилишичә, ши җинпиң бу йил 5‏-айда бейҗиңда өткүзүлгән «бир бәлвағ бир йол» йиғинида, бу йолниң хитай билән явро-асияни өз ара туташтуруп, тинчлиқ, һәмкарлиқ, ечиветиш, һәммигә мәнпәәт йәткүзүш, өз ара өгиниш асасидики «йипәк йоли роһи» ни намаян қилидиғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ бу уйғур районида «сақчи дөлити» ни кеңәйтиш, диний әркинликни боғуш, уйғурларниң йәклинип, уларниң радикаллишишини пәйда қилмақтикән. Майкел кларик, бу сиясәт кәлгүсидә бу йолни «җиһатчиларниң қанилиға айландуруп қоямду», дегән әндишә пәйда қиливатқанлиқини тәкитлигән.

Бәзи анализчиларниң қаришичә, бу хил еһтималлиқни чәткә қаққили болмайду. Улар, хитайниң уйғур районидики һазирқи қаттиқ қол сиясити нәтиҗисиниң униң 'бир бәлвағ, бир йол' пиланиға зиянлиқ икәнликини билдүрүп кәлди.

Америка нюйорк шәһәрлик университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миңниң қаришичә, хитайниң уйғур мәсилисигә бихәтәрлик мәсилиси, дәп муамилә қилиши униң бир «бәлвағ бир йол» пиланиға техиму зиянлиқкән.

У мундақ дәйду: «күндилик турмуштики һәр хил иқтисади, сиясий риқабәтлиридә өз ара тоқунушларниң болуп турушидин сақланғили болмайду. Мәйли у техиму көп байлиқ, тәсир даирә, техиму чоң һоқуқ, техиму зор имтияз яки техиму көп пурсәт талишиш тоқунуши болсун, түп мәсилә бу тоқунушларни қандақ адил, очуқ-ашкара һәл қилиштур. Милләтләр оттурисидики бу риқабәтни баравәрлик асасида һәл қилиш мумкин. Бирақ (хитай һөкүмити) барлиқ бу мәсилиләрни бихәтәрлик мәсилиси, дәп қарап, (шинҗаң) мәсилисини бихәтәрлик мәсилисигә айландурувалған. Бу уни мәсилиниң өзидин йирақлаштуруватиду. У тоқунушни һәл қилишни халимайла қалмай, һәрбий васитиләрни қоллинип, тоқунушни һәл қилишни тәләп қилған кишиләрни бастуруватиду. Шуниң билән у мәсилини һәл қилдим, дәп ойлайду».

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси, вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәнди, уйғур райониниң бихәтәрлик вәзийити билән хитайниң башқа дөләтләргә сүрәтләп көрситиватқан «бир бәлвағ бир йол» мәнзириси оттурисида зор пәрқ барлиқини илгири сүрди.

У мундақ дәйду: «хитайниң хәлқараға тәсвирләватқан ‹бир бәлвағ бир йол' билән бу ‹бир бәлвағ бир йол' ниңки башлиниши болған шәрқий түркистанда әмәлий елип бериватқан сиясити буниң әксичә. Мундақ ейтқанда шәрқий түркистан хитайниң бир бәлвағ бир йолиниңки түгүни. Бу йәрдики әмәлийәт билән бу йол бойидики қазақистан, қирғизистан, өзбекистан, түркийә, пакистанларға сүрәтләп бериватқан мәнзирә иккиси бир-биригә зит. Аву мәнзирә билән бу йәрни селиштуруш мумкин әмәс».

Майкел кларик «җәнубий хитай сәһәр гезити»дә елан қилинған мақалисидә илгири сүрүшичә, бейҗиң һөкүмити бурундин тартип уйғур райондики қаршилиқ һәрикәтлирини қаттиқ бастуруп кәлгән болсиму, бирақ «бир бәлвағ бир йол»пиланидин кейин, муқимлиқ униң бу райондики истратегийилик баш вәзиписигә айланған.

Майкел кларик мақалисидә, шуңа, хитайниң ши җинпиң дәвридә уйғур районидики истратегийилик контроллуқини йеңи методлар билән күчәйтип, дөләтниң назаритини сикайнет електронлуқ назарәт қилиш системиси, аптомобилларға из қоғлаш әсваблирини орунлаштуруш, дна әвришкиси йиғиш, биологийилик учур топлаш қатарлиқ васитиләр арқилиқ кеңәйтилгәнликини билдүргән.

Лекин, илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, ши җинпиңниң «йеңи йипәк йоли роһи»ға хилап бу хил қаттиқ қол тәдбирләр һечқандақ мәсилини һәл қилалмайду. У: әгәр хитай «бир бәлвағ бир йол»ниң бихәтәрликини ойлиса, уйғурлар билән сөһбәтлишип, бир һәл қилиш чарисини тепип чиқиши керәкликини илгири сүрди.

Илшат һәсән: «хитай шу йәрдики хәлқләр билән пәқәт илмий, уларниң разилиқини елип, шулар билән сөһбәт қилип, уларниң разилиқи билән елип барған һәрқандақ нәрсә, яхши үнүм бериду. У йәргә муқимлиқ елип келиду. Зораванлиқ билән һечқандақ йәрдә муқимлиқ әмәлийлишип баққини йоқ. Бу йәрдә хитайға бундақ пурсәт барму, дегәндә бар. Уйғурлар билән олтуруп, сениң оюң немә, биз аңлап бақайли, қанчиликини рази қилалаймиз, қайси йәрләрдә рази қилалмаймиз, буниңға башқа чиқиш йоли барму, дегән мушундақ сөһбәт арқилиқ. Әгәр хитай мәнтәқә билән иш тутидиған болса, буни билиши керәк, ишлитиши керәк».

Майкел кларик йәнә, хитай һөкүмити исламниң уйғур кимликидики мәркизи ролини районниң муқимлиқидики негизлик тосқунлуқ, дәп қараватқанлиқини илгири сүргән. Униң қәйт қилишичә, хитай һөкүмитиниң бу хил қариши һазирқи диний етиқадни системилиқ контрол қилиш, имам вә диний органларға йеңи бәлгилимиләрни чиқирип, «бинормал» диний хаһишларни тепиш чиқиш, сақал бурут вә һиҗап қатарлиқларни чәкләшкә елип барған.

Майкел кларик йәнә, хитайниң уйғур районидики тәқиб вә контрол қилиш тәдбирлириниң уйғурларни йәкләп, уларда радикаллишиш еһтималини күчәйтивәткәнликини илгири сүргән. Униң қаришичә, хитайниң бу хил ички сиясити вә шундақла сүрийә һәм ирақтики кризиси уйғур қораллиқларниң җиһадчи гуруппиларға қошулушиға пурсәт яритип бәргән.

Майкел кларик ахирида, «шу сәвәблик бир бәлвағ бир йол явро-асия қатниши бейҗиңниң шинҗаңда муқимлиқни қоғдишида қош бислиқ шәмшәр» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт