Burunqi burut we bügünki niqab

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2019-07-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Héytgah jamesige namazgha mangghan yashan'ghan Uyghur. 2017-Yili 26-iyun, qeshqer.
Héytgah jamesige namazgha mangghan yashan'ghan Uyghur. 2017-Yili 26-iyun, qeshqer.
AFP

Bundin yüz yillar burun Uyghurlar qobul qilalmighan bir burut bar idi, bügünmu qobul qilishta qiyniliwatqan bir niqab bar. Yüz yil burunqi burutning bügünki héch bir Uyghurda iznasi yoq, emma ularning Uyghur üchün qilghan xizmetliri yadlanmaqta. Burunqi ghelite burutni qoyup kishining közige sighmighanlarning wekili memtili ependi.

Memtili ependi Uyghur yéngiche ma'aripining bayraqdari, hörlükke bolghan eqidisini ölümi bilen ispatlighan sha'ir. Uning bizge yétip kelgen ochuq süriti peqet ikki parche. Resimde uning buruti pewqul'adde diqqet tartidu. Chünki u xil burut hazir gitlérgha xas bir belge bolup, fashizimning obrazi. Undaq burut qoyghan kishiler bügünki kishilerde qorqunch, nepret we yirginch peyda qilidu.

Memtili ependining burut pasoni esli yawropadin taralghan. 20-Esirning bashlirida yawropada milletchilik ewj alghan bolup, shuning tesiride memtili ependige oxshashlarmu bu éqimgha egeshken, shu yillarda milletchilikning belgisi süpitidiki burutni memtili ependige oxshash qoyghanlar Uyghurda tereqqiyatqa, yéngiliqqa, ilgharliqqa wekillik qilghan. Misalen, milletni jahalettin qutquzushqa atlan'ghan abduxaliq Uyghur, mexsut mohiti, memtimin bughra, nezerxoja abdusemet qatarliq yolbashchilarning hemmisi eyni chaghda milletchilikning simwoli bolghan "Gitlérche" burutni moda qilishqan. Gitlérche burut yalghuz Uyghur milletchiliridila emes, türk we ereb milletchiliridimu kengri qoyulghan bolup, misirliq se'id qutupningmu shundaq buruti bar idi.

Yawropada tughulghan milletchilikning netijiside birinchi we ikkinchi dunya urushi axirlashqandin kéyin yéngi-yéngi milliy döletler barliqqa keldi. Emma milletchilikning yawayi shekli bolghan fashizim insaniyetning düshminige aylinip cheklendi. Gitlér zamanida gérmaniyede omumyüzlük qoyulghan burut bügün fashistche qiyapetning belgisige aylinip qoyulmas boldi. Yawropaliq milletchilerdin burut qoyushni ögen'gen Uyghur milletchilerning bügünki ewladliri yawropada undaq burutni qoymay, cheklen'gen fashistche qiyapet we pikirlerdin amal bar saqlinip tinchliq bilen dawasini dawam qilmaqta.

Yawropada bashlan'ghan milletchilikni qoral qilip dölet qurmaqchi bolghan memtili ependi, memtimin bughra we abduxaliq Uyghurning warisliri bügünmu milletchi, ular yawropache milliy dölet qurushni arzu qilidu. Ular hazir yawropa elliride ejdadlar yaqqan mesh'elni kötürüp, ular bashlighan dawagha warisliq qilip kéliwatidu. Emma héch bir Uyghur yolbashchi ularning burutigha warisliq qilmidi. Chünki u burut bügün fashizimning belgisi sanilidu.

Xuddi yüz yil burunqi dunyada milletchilik ewj élip uning belgisi bolghan burut Uyghurgha taralghan bolsa, hazirqi dunyada esliyetchilik dolquni qozghilip, uning simwoli bolghan niqab Uyghurgha tesir qildi. Yaman yéri türlük esliyetchilik éqimliri bügünki dunyada térrorchiliqning menbesige aylinip, bomba saqal we qara niqab uning simwoli bolup qaldi. Netijide özi esliyetchi bolmighan, térrorluq bilen héch bir alaqisi bolmisimu, uzun saqalliq erler we qara niqabliq ayallar xata chüshinilishke bashlidi.

Bügünki dunyada yawropadiki térrorluq hujumlirigha köprek uchrighan firansiyede ayallar yüzini oraydighan niqab cheklendi. Niqabliqlar seweb bolghan bir qanche térrorluq weqesidin kéyin musulman döliti bolghan tunismu niqabni cheklep perman chiqardi. Shu qatarda Uyghurlar arisida niqab taqaydighan xanim-qizlarmu Uyghur jama'itide we xelq'arada xata chüshinish we chüshendürüshlerge mehkum bolmaqta.

2017-Yili awghustta amérika birleshme agéntliqining muxbir jerri shih bilen türkiyediki Uyghurlar toplashqan mehellilerni ziyaret qilduq. Jerri bu jeryanda köpligen uzun saqalliq, qara niqabliq Uyghurlarni resimge tartti. Kim bilsun, uzaq ötmey melum bir taratqu bu resimlerni ishlitip Uyghurlarning süriyediki ashqunlargha türkiyedin bérip qétilghanliqini xewer qildi. Resimge tartilghan Uyghurlar xewerni körüp qeyseridin manga téléfon qilip, öchürüshni telep qilishti. Birleshme agéntliq bolsa bu resimlerning ijazet bilen tartilghanliqini, telep boyiche kimlikining yoshurulghanliqini, torgha qoyulghandin kéyin kimlerning qandaq xewer üchün ishlitishini kontrol qilalmaydighanliqini chüshendürdi. Elwette, ayallar niqabliq, erlerning yüzliri na'éniq bolghachqa, héch kim resimdiki men idim, méni undaqchi yaki mundaqchi deptu déyelmeytti.

Aridin ikki yil ötüp süriyede kord qoralliqlirigha esirge chüshken Uyghurlarning xewerliri chiqishqa bashlidi. Shundaq xewerlerni basqanlarning ichide türkiyediki "Asiya xaber" dégen bir taratqu yene shu jerri shih qeyseride tartqan bir resimni ishlitiptu. Xewerde süriyede esirge chüshken "Uyghur jihadchi ayallar" dep resimi chiqirilghanlar emeliyette qeyseride yashaydighan Uyghur xanimlar idi. Eger bu xanimlarning yüzi ochuq bolghan bolsa idi, bundaq suyi'istémal qilinmighan bolatti, héliqi saxtikar taratquning töhmitige qalmighan bolattuq, ularmu qorqmay yalghan sözleshke jür'et qilalmaytti.

Qara niqab seweblik Uyghurlar xata teshwiq qiliniwatqandek Uyghurlar arisidimu ayallar taqawatqan qara niqab eng keskin munazire qozghawatidu. Niqabqa qarshilar ichide Uyghur en'enisi nuqtisidin chiqip tenqid qiliwatqanlarmu, Uyghurning dunyadiki obrazi nuqtisidin chiqip eyiblewatqanlarmu, ayallar hoquqi nuqtisidin chiqip tenqid qiliwatqanlarmu bar. Hetta qara niqab we bomba saqal ashqunluqqa simwol bolup qalghanliqi seweblik dangliq taratqular Uyghurlar heqqide xewer ishligende ilaj bar undaq körünüshlerni ishletmey keldi. Mesilen, "El-jezire" ning türkiyede ishligen yanwardiki lagérlar toghriliq höjjetlik filimida, BBC türkiyediki Uyghurlardin guwahchilarni ziyaret qilip ishligen xewerlerde we yéqinda chiqqan "Wayis" ning filimida esli yüzi niqabliq ayallar bar idi, emma filim tarqitilghanda qarisam héch biri ishlitilmeptu.

Méningche, héch bir insanning yene bir insan'gha kiyimni qandaq kiyish, burut-saqalni qandaq qoyush heqqide buyruq qilish hoquqi yoq. Emma héch bir Uyghurning bügünki ejellik shara'itta Uyghurlarni dunyagha térrorchi qilip körsitishke heqqi yoq. Xuddi milletchilikning belgisi bolghan burut fashist gitlér qoyghanliqi üchün bügün fashizimning belgisi bolup qalghandek, perqliq dini chüshenchining belgisi bolghan qara niqab we bomba saqal bügün térrorchiliqning belgisi bolup qaldi. Xanim-qizlirimiz we erkeklirimizning eqidisige sadiq bolup qara niqablargha orinip uzun saqallarni qoyup yürüshlirini qobul qilishqa bolidu, emma bu qiyapetler seweblik Uyghurlar dunyagha ashqun térrorchilar süpitide tonutulsa, buni qobul qilghili bolmaydu.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Toluq bet