Сиясәтшунаслар бүгүнки күндә дуня үчүн әң хәтәрлик хәвп һәққидә тохталди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015-01-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
10 - Июнда алматадики паалийәттә қәһриман ғоҗамбәрди сөз үстидә
10 - Июнда алматадики паалийәттә қәһриман ғоҗамбәрди сөз үстидә
RFA/Oyghan

Өтмүштин мәлумки, болупму өткәнки әсирниң башлиридин тартип та 90-йиллириғичә дуняда бир-биригә қариму-қарши икки сиясий система, йәни сотсиялизм вә капитализм түзүмлири мәвҗут болуп кәлгән иди. Бу қаршилиқ нәтиҗисидә дуня атом уруши хәвпигә дучар болди.

Бу икки система даим бир-бирини хәвп сүпитидә көрүп кәлди һәмдә бир-биригә қарши үзлүксиз сиясий, иқтисадий вә идийиви урушлар елип барди. 80-Йилларниң иккинчи йеримидин башлап сотсиялистик система пәйдин-пәй йимирилишкә йүзләнди һәм нәтиҗидә 90-йилларниң биринчи йеримида сотсиялизмниң байрақдари болған совет иттипақи үзүл-кесил ғулиди. Әмма дуняви сотсиялизм мәғлубийәткә учриған болсиму, бу қетимқи қаршилиқ империйәләр арисида йәнила давам қилмақта. Дуня йеңи вә техиму дәһшәтлик хәвп гирвикигә келип тақалди.

Бүгүнки күндә дуня үчүн әң хәтәрлик хәвп немә? анализчиларниң көпчилики бу җәрянда украина вәзийитини, ислам мәмликитигә мунасивәтлик вәқәләрни вә афғанистандики әһвални, болупму талибан һәрикитини көздә тутмақта.

Бу соалларға җаваб елиш мәқситидә биз қазақистанда тонулған сиясәтшунаслардин константин сиройежкин, қәһриман ғоҗамбәрди, айдос сарим вә ғалим агелеуоф билән сөһбәт елип бардуқ.

Радиомиз зияритини қобул қилған қазақистан президенти йенидики истратегийилик тәтқиқатлар институтиниң баш илмий хадими, сиясәтшунаслиқ пәнлириниң доктори к. Сиройежкин һәм украина, һәм ислам мәмликитиниң дуня үчүн әң хәтәрлик хәвп болуп қеливатқанлиқини, әмди афғанистан вәзийитиниң болса иккинчи пиланға чиқип қалғанлиқини илгири сүрди.

Қ. Ғоҗамбәрди һазирқа күндә болупму украина кризисиниң дуня үчүн әң чоң хәвп болуп қеливатқанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди:
-Украинаниң шәрқидә һазир қәдимки нәччә миңлиған адәмләрниң, әскәрләрниң иштракида, заманиви техника, қорал-ярақ, танкларниң иштракида икки тәрәп арисида һәқиқий уруш кетип бариду. Биз шуни һесабқа елишимиз лазимки, 20-әсирдә йүз бәргән икки дуня уруши шу явропада башланған. 50-60 Милйон хәлқниң бешини йегән соқушлар. Һазирму бир тәрәптин, русийә украинаниң шәрқидики руспәрәстләрни қоллап ярдәм бериватиду. Иккинчи тәрәптин, бу ғәрб дуняси, униңға һазир бирләшкән явропа, америка, пүткүл дуня қошулуватиду. Шуниң билән бу әң чоң урушқа айлинип кетиши мумкин. Шундақ чоң бир дуняви кризисқа айлиниш хәвпи пәйдин-пәй шәкиллиниватиду.

Айдос сарим украина вәзийити вә ислам мәмликитиниң қазақистанға биваситә тәсир йәткүзүш еһтималлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди:
- Бу мавзуларниң аләмни, қазақистан хәлқини қизиқтуруватқини һечкимгә сир әмәс. Бизгә йеқини икки мавзу дәп ойлаймән. Бири, бу украинадики әһвал. Мәсилән, қазақистанда туруватқан көплигән пуқраларни украинадики әһвал қазақистанда орун алса қандақ болар иди, русийә билән болған мунасивәтләр қандақ раваҗлиниду, русийәгә елан қилинған ембарго қазақистанға қандақ тәсир қилиду, русийәдики рублиниң әһвали бизниң иқтисадимизға, һәр бир аилиниң оқитигә қандақ тәсир йәткүзиду, дегәнгә охшаш ойларниң беарам қилидиғанлиқи рошән. Иккинчи нәрсә, ислам мәмликити дегәнгә охшаш диний радикаллиқниң, террорлуқниң биз билән мунасивити бар. Сәвәби, қазақистанниң аз бир қисим пуқралириниң ят әл үчүн, биз қошулмайдиған идийиләр үчүн урушуп йүргини, уларниң кейин қазақистанға келип, қазақистанни хәвпкә селиш, террорлуқ һәрикәтләрни елип бериш еһтимали әлвәттә, җәмийитимизни әнсиритиду.

Ғалим агелеуоф украина вәзийитини ғәрб вә русийә оттурисидики тоқунушниң ақивити дәп көрсәтти:
- Мениңчә, бу район характерлик мәсилиләр болсиму, омумйүзлүк мәсилигә айлинип кетиши мумкин. Советтин кейинки украина тоқунуши - бу икки көз қараш, йәни өз тәрәққиятини явропаға, шу җүмлидин украинаға тарқитиватқан явропа билән донетск вә луганск хәлқ җумһурийәтлири тәрәпдари болуватқан русийә оттурисидики тоқунуштур. Әпсуски, биз көпинчә диктатор һөкүмранларға ян бесишқа адәтлинип қалғанмиз. Шуниң үчүн көпчилик қолида күчи барларни, өз пуқралириға пуқра сүпитидә әмәс, бәлки беқинди пуқра сүпитидә қарайдиғанларни яхши көриду. Русийә сөзсиз қазақистанни өзи билән биллә тартип кетиду. Русийәгә қаритилған иқтисадий ембарго сәвәбидин мәркизий асияда тәрәққиятниң тохтап қелиши еһтимал. Бу әлвәттә, қазақистанғиму тәсир қилиши мумкин.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт