Уйғур молла-өлималири қурған җумһурийәт

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020-11-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан ислам җумһурийити йиғини. (Хоңкоңда хитайчә нәшр қилинған «шәрқий түркистан мустәқиллиқ һәрикити» намлиқ китабтин елинди)
Шәрқий түркистан ислам җумһурийити йиғини. (Хоңкоңда хитайчә нәшр қилинған «шәрқий түркистан мустәқиллиқ һәрикити» намлиқ китабтин елинди)
RFA/Qutluq

Бүгүн 12-ноябир, уйғурларниң молла-өлима даһийси сабит дамоллам қатарлиқларниң рәһбәрликидә 1933-йили биринчи җумһурийәт, йәни шәрқий түркистан ислам җумһурийитини қурған күн. Бу җумһурийәт дуня тарихида молла-өлималар қурған тунҗи демократик дөләт болуп, падишаһлиқ омумлашқан мусулман дунясида президент дөләткә символлуқ қилидиған, баш министир һөкүмәтни сайлиғучи хәлққә вакалитән башқуридиған түзүм қолланған. Сабит дамоллам баш вәкил, хоҗанияз һаҗи җумһур рәис дейилгән. Җумһур рәис дегәнлик хәлқниң беши дегәнлик болиду. Бу җумһурийәтниң 30 маддилиқ асаси қануни түзүп чиқилған.

Биринчи җумһурийәт қурулған қәшқәрдә сабиқ совет иттипақи, әнглийәниң консулханилири вә шиветсийәниң вакаләтчи органлири бар иди. Дөләт рәһбәрлиримиз уларниң бихәтәрликигә капаләт елан қилған, улар билән дипломатик алақә орнитишқа тиришқан. Мәсилән, хоҗанияз һаҗи әнглийә падишаһиға мәктуп йоллиған, шиветсийә дин тарқатқучилириниң басмиханиси билән һәмкарлишип гезит-журнал нәшр қилдурған, һөкүмәтниң архип-материяллирини түпләткән, һөҗҗәт вә пәрманлирини бастурған.

Биринчи җумһурийәт қурулғанда асаси қанунда кишиләрниң пикир, етиқад, йиғилиш, сайлаш вә сайлиниш һоқуқиға капаләтлик қилинған. Дөләт пули бастурулған вә паспорт тарқитилған. Шу дәврдә шиветсийәниң қәшқәр, яркәнт, йеңисарда вә кучада турушлуқ христиан дин тарқатқучилири әркин паалийәт қилған. Уларниң мәктәп, дохтурхана вә черкавлири нормал паалийәтни давам қилған. Шиветсийәлик дин тарқатқучилар шәрқий түркистан җумһурийити баш қомандани вә миллий мудапиә министири мәһмут муһити һаяти хәвптә қелип вәтәндин айрилишқа мәҗбурланғандин кейин қоғдашсиз қелип шең шисәй тәрипидин чеградин қоғлап чиқирилған.

Биринчи җумһурийәт дөләтниң идеологийә асасини исламийәт, азадийәт (әркинлик), адаләт вә ухувәт (қериндашлиқ) дегән төт сөзгә йиғинчақлиған. Бу төт сөзгә муҗәссәм болған идийә дунядики демократик җумһурийәтләрниң һәммисидә охшимиған шәкилдә мәвҗут. Мәсилән, бүгүнки җумһурийәт түзүминиң идийәви асаси барлиққа кәлгән фирансийәдә нәччә қетим қан төкүлүп, хәлқ қайта-қайта қозғилип қурған җумһурийәтниң асаси әркинлик, баравәрлик вә қериндашлиқ болғаниди.

Биринчи җумһурийәтниң пикрий асаси болған исламийәт шәрқий түркистандики ғоллуқ хәлқниң алла билән болған мунасивитини әкс әткүзсә, азадийәт, адаләт, қериндашлиқ дегинимиз пуқра билән дөләтниң, пуқра билән һөкүмәтниң вә пуқра билән пуқраниң мунасивитини изаһлайду. Пуқраларниң азадийити, йәни һөрлүки һөкүмәт тәрипидин қоғдилиду. Пуқраниң азадийити һәрқандақ баһанә билән дәхлигә учриса яки һөкүмәт пәрқлиқ җинс, қовм вә пикирдики кишиләрниң һөрлүкини һимайә қилишта пәрқлиқ йол тутса, адил һәрикәт қилмиса, хәлқ һөкүмәттин мустәқил ишләйдиған сотқа әрз қилишқа һоқуқлуқ дәп чүшинишкә болиду.

Биринчи җумһурийәт қурулғанда бәлгиләнгән исламийәт, азадийәт, адаләт вә қериндашлиқ дегән бу төт принсип техиму кәскин, мурәссә қилғусиз вә ихтилапсиз шәкилдә айәтләр арқилиқ дәлилләнгән. Биринчи җумһурийәтни қурған өлималар демократик түзүмниң принсиплирини айәтләр билән һәқлиқләштүргән. Җумһурийәт рәһбәрлири коллектип чүшкән рәсимниң икки тәрипидики айәтләр сүрә нисадин елинған болуп:

«Шүбһисизки, алла силәрни аманәтләрни игисигә қайтурушқа, кишиләр арисида һөкүм қилғанда адаләтлик болушқа буйруйду. Алла силәргә нәсиһәт қилған ишлар немидегән яхши! алла һәқиқәтән (сөзүңларни) аңлап турғучидур (ишиңларни) көрүп турғучидур. (Сүрә ниса 58-айәт)» дегән айәт нәқил қилинған. Бу арқилиқ шәрқий түркистан дөлитиниң һакимийәт пиринсипиниң адаләт икәнлики қәйт қилинған. Буниңдин дөләтниң дини барлиқ динларни қоғдайдиған тәрәпсиз адаләт дегән чүшәнчини хуласиләш мумкин.

Биринчи җумһурийәтниң асаси қанунида үч һоқуқ айрилған болуп, милләт мәҗлиси қанунларни түзүшкә, министирларни тәстиқлашқа, қарарларни кеңәш қилишқа мәсул. Министирлардин түзүлгән һөкүмәт қанунниң иҗра қилинишиға, дөләтниң қанун бойичә башқурулушиға, хәлқниң түрлүк мәҗбурийәтләрни өтәп, һәр хил һәқ вә әркинликләрдин бәһримән болушини қоғдашқа мәсул. Сот болса пуқра билән пуқра, пуқра билән һөкүмәт вә пәрқлиқ мәмурий бирликләр арисида көрүлгән қанунсизлиқларға һөкүм қилишқа мәсул. Қанун чиқириш, қанунни иҗра қилиш вә қанун бойичә һөкүм қилиштин ибарәт үч һоқуқниң бир-бирини тизгинләш пиринсипиниң асаси адаләт болуп, бу қурани кәриминиң сүрә нәһилдин елинған, дөләт гербиниң астиға йезилған муну айәт билән дәлилләнгән: «алла һәқиқәтән (кишиләр арисида) адил болушқа (барлиқ хәлққә), яхшилиқ қилишқа, хиш-әқрибаларға силә-рәһим қилишқа буйруйду. Қәбиһ (сөз-һәрикәтләр) дин яман ишлардин вә зулум қилиштин тосиду, нәсиһәтни қобул қилсун дәп алла силәргә пәнд-нәсиһәт қилиду. (Сүрә нәһл 90-айәт)»

1933-Йили 12-ноябир уйғурларниң җаһан көргән өлимаси, абдуқадир дамолламниң ярамлиқ избасари сабит дамоллам вә униң пикирдаш, қурдашлири қуруп чиққан җумһурийәт шу дәврдики мусулман дуняси әмдила аңлашқа башлиған бир йеңи түзүм иди. Бу дөләтниң елан қилған асаси қануни, йолға қойған дипломатийәси, әмәлгә ашурған демократик принсиплири, вә бәш айлиқ мәвҗутлуқ җәрянидики сиясәтлиригә қарайдиған болсақ уйғурға йеңи бир дөләтчилик тәпәккури ата қилғанлиқи мәлум болиду. Шуңа 1944-йили иккинчи қетим қурулған җумһурийәтму әҗдад изидин меңип биринчисидин техиму мукәммәл бир җумһурийәтни қуруп чиққан. Тунҗи қетимлиқ тәҗрибиниң шарапити билән иккинчи җумһурийәт кейинкиләргә дөләт қурушниң улини һазирлап, миңлиған кишиләрни демократик аң, заманиви тәпәккур вә йеңичә билим билән йетиштүрүп чиққан. Шуңа иккинчи җумһурийәттә шәрқи түркистан азадлиқ тәшкилати, инқилабчил яшлар тәшкилати вә хәлқ инқилаби партийәсигә охшаш партийә-гуруһлар қурулуп сиясий күчләр көп қутуплашқан.

Селиштуридиған болсақ уйғурлардин башқа милләтләрдә моллиларниң җумһурийәт қуруши 1979-йили болди. Моллилардики җумһурийәтчилик пикири падишаһлиқ түзүмидә яшаватқан иранда әмәлгә ашти. Уйғур молла-өлимлар җумһурийәт қурғандин 56 йил кейин иранда моллилар демократик дөләт қурди. Иранда қурулған бу дөләтниң исмиму ислам җумһурийити дейилди. Әмма дөләтниң исми ислам болған болсиму бүгүн бу дөләт исламниң роһиға әмәс тәлвиликниң әрваһиға символ болуп қалди. Һазирқи иран дуняда инсанни дарға есиш, тирик көмүш қатарлиқ инсанлиққа зит җазаларни йолға қоюп исламға қара сүркәштә авангартлардин болуп қалди. Ирақниң молла-өлималири 2014-йили хәлипилик қуруп җаһаләтлик замандин қалған қул базирини әслигә кәлтүрди, қарши пикирликләрни дарға асти, һәтта әсирләрни отта көйдүрүп җазалиди. Мушуларни ойлиғанда уйғур өлималар 87 йил бурун йәткән тәпәккур пәллисиниң әһмийити техиму гәвдилиниду.

Уйғурлардәк җумһурийәт қурған молла әҗдадлири болмиған қошна милләтләргә қарисақ, уларниң демократийәни һәзим қилишта қанчилик қийниливатқанлиқи, қандақ қанлиқ бәдәлләрни төләватқанлиқи көз алдимизда турупту. Қошнимиз афғанистан вә ираққа америкадин импорт қилинған демократик җумһурийәт түзүми, әркин сайлам уларни мәмнун қилмақта йоқ, техиму еғир вәйранлиқ вә пәришанлиққа сөрәп кирмәктә, чүнки уларда биздәк молла-өлималири өзи чүшинип, өзи әмәлгә ашурған демократик түзүм болуп баққан әмәс.

Биринчи җумһурийәтни қурған уйғур молла-өлималар ачқан йол үзүлүп қалғини йоқ. Коммунист хитай шәрқий түркистанни 1949-йили 13-өктәбир истила қилғандин кейинму уйғур өлималар қораллиқ қаршилиқ, пикири тақабиллиқ вә диндики илғарлиқниң байрақдарлири болди. Мәсилән, хитай ислаһатқа йол ачқанда қәшқәрдә тил-техником мәктипи қурғанлар аблимит дамоллам башчилиқидики қәшқәр өлималири болди. 2012-Йилдин кейинки ана тилни қоғдаш долқунида артуч, хотән, ғулҗа, ақсу вә корла өлималири әң актип аваз қошти.

Уйғурларниң қәдимки қурултай әнәнисини җумһурийәт түзүминиң иптидаий шәкли дейишкә болиду. Уйғурлар исламға муйәссәр болғандин кейин кеңәш түзүминиң болғанлиқини «қутадғубилик» тин байқаймиз. Қурултай вә кеңәш бүгүн дейиливатқан парламентниң бихлири дейишкә болиду. Йүсүп хас һаҗипниң дөләтниң тәхтини үч путлуқ қилип тәсвирлишини бүгүнки үч һоқуқниң айрилиш пиринсипиға тәққаслаш мумкин. Уйғур дөләтчилик әнәнисидә җумһурийәтчиликниң бихлири әслидинла мәвҗут болғачқа уйғур моллилар тарихта дуня тәрәққиятиниң алида меңип җумһурийәт түзүмини йолға қоюши тасадипийлиқ әмәс. Униң үстигә уйғур моллилар заманиви пәнни маарипни йолға қоюшниңму башламчилири болған. Улар вәтинимиздә пәнни маарипниң асасини қуруп чиққан. Мәсилән, қәшқәрдә мәдрисиләрниң мәктәп қилинғанлиқи, қағилиқта даңлиқ тебабәтчи вә мудәррис тәҗәллиниң өйидә химийә тәҗрибиси ишлигәнлики хатириләнгән. Бундақ әнәниниң сәвәблик, хитай ислаһатқа маңған йилларда қәшқәрдә аблимит дамолламниң башчилиқида дуняви чоң тиллар вә заманиви техникиларни өгитидиған мәктәп қурулғанлиқиму әсла һәйран қаларлиқ әмәс.

«Йол биравниң маңғанлиқини көрситиду» дәйду мәһмут қәшқәри. Бүгүн биз молла бовилар қурған җумһурийәтни хатирилигинимиздә, улар бәрпа қилған йолдин пәхирлинимиз. Улар тәшәббус қилған заманиви маарип, заманиви түзүм вә улар оттуриға қойған тәрәққиятқа уйғун идеологийәни мулаһизә қилғинимизда бизниң бундин кейинки маңидиған йолимиз айдиңлишиду. Худди бундин 87 йил бурун уйғурлар ичидики молла алим, илим әһли вә тәпәккур саһиблириниң маңған йоли милләтниң истиқбалиға чирағ яққандәк, бүгүнки өлималарниң заманға уйғун, тәрәққиятқа мас, дуняви йүзлинишкә җипсилашқан тәблиғ вәз вә тәшәббуслириму милләтни шундақ йоруқлуққа башлайду дәп ишинимиз.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт