Йеқинқи он йил ичидә мәркизий асияни немиләр күтмәктә?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-02-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң президентлири билән. 2013-Йили 13-сентәбир, қирғизистан.
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң президентлири билән. 2013-Йили 13-сентәбир, қирғизистан.
AFP

Аммиви ахбарат васитилиридә мәркизий асияниң йеқинқи он йил ичидики вәзийити һәққидә мақалиләр елан қилинмақта. Уларда мәркизий асия, шу җүмлидин сабиқ совет оттура асия җумһурийәтлириниң хитай билән болған иқтисадий мунасивәтлири һәққидиму муназириләр орун алған.

19-Феврал күни қирғизистанниң «кактакто» аналитикилиқ торида елан қилинған «мәркизий асияни ачарчилиқ вә су мәсилиси күтүватиду» намлиқ мақалидә ейтилишичә, қазақистанда фридрих еберт намидики фондниң қоллап-қуввәтлиши билән қазақистан президенти кутупханисиниң мутәхәссислири мәркизий асия мәмликәтлириниң йеқинқи он йил ичидики тәрәққияти һәққидә чоң көләмлик тәтқиқатини елан қилған. Мутәхәссисләрниң қаришичә, бу районда мушу йиллар ичидә иқтисадий чүшкүнлүкләр, аммиви көчүшләр вә радикаллиқ һәрикәтлириниң йүз бериши күтүлмәктикән. Мәшһур америкилиқ тәтқиқатчи фукуяминниң 2016-йилдики тәкитлишигә қариғанда, мәркизий асияда чоң иқтисадий бурулуш йүз бериду.

Мақалидә, хитайниң мәркизий асия дөләтлиригә болған иқтисадий тәсириниң техиму күчийидиғанлиқи, хитайниң қуруқлуқ йоллири арқилиқ явропа базарлириға қаритилған истратегийәлик пиланлирини йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи лайиһәси даирисидә әмәлгә ашурушни көзләватқанлиқи ейтилған. Хитайниң мәркизий асия, шу җүмлидин сабиқ совет оттура асия җумһурийәтлириниң иқтисадиға селиватқан кәң көләмдики мәбләғлириниң «бир бәлвағ, бир йол» иқтисадий истратегийәси асасида әмәлгә ешиватқанлиқи һәққидә көплигән мақалиләрниң елан қилинғанлиқи мәлум. юқирида аталған мақалидә бир нәччә йиллар мабәйнидә бу районда японийә вә һиндистан ролиниң актиплашқанлиқи, буниңдин ташқири бир қанчә иқтисадий ембарголарни баштин кәчүргән иранниңму бу районға болған қизиқишиниң йеқин арида өсүдиғанлиқи илгири сүрүлгән.

«Қазақистанниң биринчи президенти фонди» йенидики дуня иқтисади вә сиясити институтиниң явро-асия тәтқиқатлири программисиниң башлиқи руслан һезимоф әпәндиниң тәкитлишичә, һазир мәркизий асияда униң ташқи оюнчилириниң актиплашқанлиқи байқиливатқан болуп, бу бир нәччә амилларда көрүлмәктикән.
Руслан һезимоф бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: «биринчи нөвәттә америка қошма штатлири өзиниң афғанистандики мәвқәсини өзгәртип, шу мунасивәт билән өзиниң мәркизий асияға болған мунасивитигә чоң диққәт бөлмәктә. Мәркизий асия мәмликәтлириниң шуниңға охшаш мәвқәлири японийә вә һиндистан биләнму сақланмақта. Йәни, японийә вә һиндистанниңму бу районға болған мәнпәәти өсмәктә. Болупму, бу һиндистанниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға кириш мәсилисидә ярқин ипадиләнмәктә. Иранға кәлсәк, униңға елан қилинған хәлқара ембарголар елип ташланғандин кейин, иранму мәркизий асиядики вәзийәткә актип киришишкә башлиди. Әмма бу йәрдә чоң мәсилә бар. Иранниң бу райондики вәзийәткә қатнишиши хитай тәрипидин тохтитилип турмақта. Хитай йәнә һиндистанниңму шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушиға қәтий қарши чиқмақта».

Руслан һезимоф әпәндиниң ейтишичә, өткән һәптидә һиндистан, японийә, америка вә австралийә вәкиллири учришип, хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» программисиға қарши бир йипәк йол лайиһисини ишләп чиқишқа келишкән. Мәзкур учришиш даирисидә америка вә австралийә рәһбәрлири учришип, бу мәсилини тәпсилий музакирә қилмақчи. Руслан һезимофниң қаришичә, башқа чоң мәмликәтләр, болупму хитайниң явро-асиядики, шу җүмлидин мәркизий асиядики тәсир даирисиниң күчийиватқанлиқидин бәк әндишә қиливатмақтикән.

«Мәркизий асияни ачарчилиқ вә су мәсилиси күтүватиду» намлиқ мақалидики мәлуматларға қариғанда, мәркизий асия мәмликәтлири санаитиниң тәрәққиятиға уларниң бүгүнки иқтисадий тәрәққиятиниң көлими, технологийәлик қалақлиқи, кона сүпәтсиз мәмурий-башқуруш услуби тосалғулуқ қилмақтикән. Буниңға, шәһәр вә йеза аһалисиниң турмуш дәриҗисиниң бир хил әмәслики сәвәб болмақта. Буниңдин башқа йәнә йеқинқи он йил ичидә асаслиқи таҗикистан вә өзбекистандин русийәгә ишләш үчүн кәткәнләрниң өз юртлириға қайтип келиши билән мәркизий асия хәлқиниң нопуси 80-84 милйонғичә йетип, йәр вә су мәнбәлириниң қислиқи техиму күчийидиғанлиқи күтүлмәктә.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәндиниң пикричә, йеқинқи он йил ичидә мәркизий асияда асаслиқи екологийәлик паҗиә йүз бериш алдида туруватқан болуп, болупму қазақистандики арал деңизи вә балқаш көлиниң тәқдири бу райондики һаваниң бузулушиға, су қислиқиниң күчийишигә елип келиши мумкин икән. Қәһриман ғоҗамбәрди башқиму хәвпләрниң мәвҗут икәнликигә тохтилип, мундақ деди: «иккинчи, оттура асия дөләтлиридики өзара иқтисадий тәңпуңсизлиқ. Үчинчи, оттура асия, асасән өзбекистанда аһалә нопусиниң көпийишидин келип чиққан ишсизлиқ вә муһаҗирәт мәсилиси. Йәнә бир хәвп хитайниң оттура асиядики сияситидин келип чиқиватқан чоң тәһдит».

«365 Инфо қазақистан» агентлиқида берилгән роман иванофниң «дора қутиси: мәркизий асияни немә күтүватиду?» намлиқ мақалисидә ейтилишичә, мәркизий асияниң қандақтур бир «хәлипиликкә» айлинип кетиш вә су һәм енергийә сәвәблири билән һәтта қораллиқ тоқунушларниң йүз бериши тәхмин қилинмақтикән. Илгири, мәсилән, болупму қирғизистан вә өзбекистан оттурисидики чегра районлирида оқ етишишлар йүз берип, буниң ақивитидин бир нәччә адәм зәрдаб чәккән иди.
Қәһриман ғоҗамбәрди сабиқ совет оттура асия дөләтлири үчүн нөвәттики хәвп қатарида афғанистандики вәзийәтни көздә тутти. У үч оттура асия мәмликитиниң афғанистан билән чегридаш икәнликини, һазир афғанистандики муқимсизлиқ бузулуватқан бир пәйттә бу йәрдики радикал күчләрниң оттура асияға сиңип кетиш мумкинликини, шуниң үчүн буниң алдини елишниң муһимлиқини илгири сүрди. У йәнә хитайниңму бу вәзийәтниң уйғур елигә тәсир қилиш мумкинликидин әнсирәватқанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт