Derrin baylérning Uyghur élidiki ziyariti dawamida körgenliri: tekshürüsh ponkitliridiki milliy ayrimichiliq

Muxbirimiz irade
2018-05-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikiliq doktor aspiranti derrin baylérning "Yawru-asiya xewerler tori" da élan qilin'ghan Uyghur élidiki biwasite ziyariti asasidiki maqalisi.
Amérikiliq doktor aspiranti derrin baylérning "Yawru-asiya xewerler tori" da élan qilin'ghan Uyghur élidiki biwasite ziyariti asasidiki maqalisi.
eurasianet.org

Amérika washin'gton shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrin baylér yéqinda Uyghur élini ziyaret qilip kelgen bolup, u bu ziyaritige a'it bir qisim tepsilatlarni "Yawru-asiya xewerler" torida élan qilghan. U bu maqaliside asasliq Uyghur élidiki tekshürüsh ponkitliri üstide toxtilip, xitay hökümitining Uyghur élidiki basturush siyasetlirining intayin roshen milliy ayrimichiliqqa ige ikenlikini bildürgen.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, amérikiliq doktor aspiranti derrin baylérning Uyghur élidiki biwasite ziyariti asasidiki maqalisi "Yawru-asiya xewerler tori" da düshenbe küni élan qilin'ghan idi. U bu maqaliside Uyghur élidiki qedemde bir uchraydighan tekshürüsh ponkitliri we tekshürüsh ponkitlirida Uyghurlarning kimlikini, téléfonini tekshürüsh üchün ishlitiliwatqan türlük nazaret üsküniliri üstide alahide toxtalghan. 

U maqalisining kirish sözide xitay hökümitining Uyghurlarning naraziliq heriketlirini basturush üchün éliwatqan tedbirliride éniq millet ayrimichiliqi barliqini körüwélishning unche tes emeslikini bildürgen. U Uyghur élining bezi jaylirida tekshürüsh ponkitidin ötmey bir qanche yüz métirmu mangghili bolmaydighanliqini, bu ponkitlarda peqetla Uyghurdek körün'genlernila nishan qilidighanliqini, xitaylarning bolsa qol ishariti bilenla ötküzülüwétidighanliqini éytqan. 

Uning bayan qilishiche, turpandiki bir tekshürüsh ponkitida shu jaydiki saqchi Uyghurlarni yerlikler dep atap turup, ularni ikki uzun öchiret bolup tizilishqa we kimliklirini qoligha élip turushqa buyrughan. U xitaylar bilen Uyghurlarning qandaq perqlendürülidighini heqqide toxtilip: "Kimning yerlik yaki emeslikini saqchilar perqlendüridiken. Némige qarap turup? yüz térisi, közining chong-kichikliki yaki burnigha qarap turupmu? menche u kishining yürüsh-turushining gumanliq bolup bolmasliqigha qarap bolsa kérek. Chünki saqchilar köpinche hallarda saqchining chirayigha qarapmu qoymay, qattiq ishench bilen yénidin ötüp ketken kishilerni xitay bolsa kérek, dep perez qilidiken, u xitay bolmighan teqdirdimu" dep bayan qilghan. 

Derrin baylérning éytishiche, u turpanda ene shundaq öchirette turup özige nöwet kelgende saqchi uning chet'ellik ikenlikini bilgendin kéyin uning saqchixanigha bérip tizimlitishi kéreklikini, saqchixanigha kirgende eng yaxshisi xitayche sözlishini tewsiye qilghan. Derrin baylér saqchixanigha barghanda bolsa saqchixanidiki yuqiri derijilik saqchilarning xitaylar ikenlikini, ularning qalghan Uyghur saqchilarning xizmitini nazaret qilip olturidighanliqini körgen. Bir Uyghur saqchi qol téléfondiki bir sikenirlesh épi bilen uning yüzini resimge tartip tekshürgen we buni uning bixeterliki üchün qiliwatqanliqini éytqan. 

Derrin baylér yene, saqchixanida waqtida bir Uyghur yashning kimlik tekshürüshidin ötkende kimliki signal bergen bolghachqa saqchixanigha élip kélin'genlikini, bu balining qorqqinidin chirayida qan qalmighanliqini körgen. U shundaqla maqaliside, özining saqchixanida xitayche sözligenliki, eger Uyghurche sözligen bolsa bir munche awarichilik tépiwélishi mumkinlikini bayan qilip ötken. 

U maqaliside Uyghur élidiki bu tekshürüsh ponkitlirining peqetla Uyghurlarni nishan qilghanliqini ipade qilip: "Men bir heptidin artuq ziyaritim dawamida nurghunlighan tekshürüsh ponkitliridin öttüm. Nurghun yash Uyghur saqchilarning chong yashliq Uyghurlargha kimlik körset, dep azar bériwatqanliqini kördüm. Yol boylirida saqchilarning tekshürüsh nuqtisi qurup mexsus yash Uyghur qiz-oghullirini tekshürüsh üchünla olturghandek turghinini kördüm. Emma pütkül bu jeryanda bir xitayning kimlik körsetkenlikini emes, hetta ularning kimlik körsitishim kérekmidu, dep oylinip turup qalghininimu körmidim" dégen. 

Undaqta, xitay puqraliridiki bu ishench qeyerdin kelgen? némishqa ular ochuq-ashkara qiliniwatqan kemsitish siyasitini normal bir ehwal, dep qaraydu? amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski bundaq bir muhitni xitay hökümitining özi berpa qilip chiqqanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Biz yillardin béri xitay hökümitining Uyghur élidiki siyasetliridin ularning Uyghurlarni 'gumanliq kishiler' dep qaraydighanliqini körduq. Uyghurgha siyaset, iqtisad, medeniyet, til qatarliq jem'iyetning barliq saheliride ikkinchi sinip puqra mu'amilisi qilindi. Xitay hökümitining teshwiqatliridimu Uyghurlar ashundaq eks ettürüldi. Ichkiri ölkilerdin Uyghur élige kelgen xitaylarning kallisigha ashundaq yosunda singdürülüp bolghan. Shunga ular 'elwette Uyghurlar tekshürülidu, biz bolsaq erkin mangimiz' dep oylaydu. Chünki uning kallisigha hökümet shundaq singdürüwetken. Insanlarning erkin sayahet qilish we yötkilish erkinliki intayin muhim bolghinidek, Uyghurlarning bu hoquqi bolsa éghir depsende qilinmaqta. Bu yerde diqqet élinishqa tégishlik yene bir mesile bolsa, yashan'ghan Uyghurlargha ayrim étibar bérilmesliki. Mesilen alayluq, yashan'ghanlar adette yashlardek chaqqan bolmighanliqi üchün qeyerde turamen, qandaq qilarmen dep ganggirap qélishi mumkin. Shunga amérikidek yerlerde ayropilan'gha chiqidighan we shuningdek ishlarda ulargha bashqilardin köp waqit kétidighini nezerde élinip turup, ulargha alahide waqit bérilidu yaki öchirette turghuzulmaydu. Emma Uyghur élide bolsa yashan'ghan Uyghurlarmu oxshashla bir tayaqta heydelmekte. Menche bu intayin qorqunchluq bir ehwal." 

Derrin baylér maqaliside yene, rayondiki közitish, teqib sistémiliri üstidimu mexsus toxtalghan. U rayondiki tekshürüsh ponkitlirida saqchilarning Uyghur yashlirining téléfonlirini élip, ularning téléfonida "Pakiz tor" dep atiliwatqan jasusluq épi barmu-yoq, téléfonda "Dini radikalliq" yaki bölgünchilik mezmundiki nerse körgen bolsa bu ep birer signal berdimu-yoq dégenlerni tekshüridighanliqini, téléfon igisining kimliki bilen téléfonni tizimlitip alghan kishining kimlikini sélishturidighanliqini bayan qilip, bu tekshürüshning Uyghur yashlirini eng qorqutidighan tekshürüshlikini, chünki bu tekshürüshlerdin birer nerse chiqip qalsa ularning muddetsiz halda "Qayta terbiye" ge ep kétilidighanliqini éytqan. 

Derrin baylér maqalisining axirida, "Yépiq terbiye lagér" liri heqqide toxtilip: "Men qeshqerde bir Uyghur ayalning bir xitay saqchigha qarap turup warqirawatqanliqini kördüm. U ayal közi yash halda u saqchigha xitayche 'séning öyüngde qanche adem qaldi dep baqe' dep warqirawatatti. U saqchi bolsa uni jimiqturushqa urunuwatatti. U yerde kishiler yéqinlirining muddetsiz halda tutup kétilishige naraziliq bildürüsh hoquqighimu ige emes. Undaq qilghanlarning özimu tutqun qilinidu" dégenler bilen ayaghlashturghan. 

Hénriy shajéski bolsa derrin baylérning maqaliside, hazir Uyghur élide yüz bériwatqan eng jiddiy mesililerni otturigha qoyup ötkenlikini bildürdi. U mundaq dédi: "Menche maqalide Uyghur élide yüz bériwatqan bir qanche jiddiy mesililer otturigha qoyulghan. Mesilen aptor maqale axirida Uyghur ayal bilen xitay saqchi arisidiki jédel arqiliq yépiq terbiye lagérliri mesilisini otturigha qoyghan. Hazir nurghun Uyghurlarning yéqinliri mushundaq orunlarda. Ikkinchisi bolsa, Uyghur élidiki yuqiri téxnikiliq nazaret, teqib sistémiliri bolupmu ularning peqetla Uyghurlargha qaritilghanliqi, jasusluq eplirining qollinilishi, Uyghurlarning erkin sayahet qilish, yötkilish erkinlikining boghuluwatqanliqidin melumat bérilgen. Yene bir muhim mesile bolsa, saqchixanidiki xitay saqchilarning qandaq mertiwide ikenliki, Uyghurlarning bolsa qandaq mertiwide ikenliki körsitilish arqiliq rayondiki milliy kemsitish siyasitining ich yüzi yorutup bérilgen. Bu Uyghurlarning ana yurti. Emma biz bu yerde xitay hökümitining mustemlike siyasetlirini ijra qiliwatqanliqini körüp turuptimiz. Menche dunya buninggha bir nerse déyishi kérek. Herqaysi dölet hökümetliri buninggha bir tedbir élishi kérek." 

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchisi nurmemet musabay ependimu sözide dunya jama'etchilikining xitay hökümitining Uyghurlarni mundaq qattiq qol nazaret qilish siyasitige qarshi jiddiy inkas qayturushi kéreklikini bildürdi.

Toluq bet