Вәзийәт анализчилири: биңтуәнниң күчийиши аптоном районниң һоқуқини аҗизлаштуриду (2)

Мухбиримиз әзиз
2016-04-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елидики хитайниң шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтуәниниң қурулғанлиқиниң 60 йиллиқини тәбрикләш йиғинидин көрүнүш. 2014-Йили 7-өктәбир, үрүмчи.
Уйғур елидики хитайниң шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтуәниниң қурулғанлиқиниң 60 йиллиқини тәбрикләш йиғинидин көрүнүш. 2014-Йили 7-өктәбир, үрүмчи.
xjbt.gov.cn

Хитай һөкүмитиниң уйғурлар дияридики «ишләпчиқириш вә қурулуш биңтуәни» намидики ғайәт зор гәвдиниң һул муәссәсә қурулушиға 2016-йилиниң өзидила 198 милярд сом мәбләғ салмақчи болғанлиқи һәққидә рәсмий хәвәр берилгәндин кейин, бу саһә билән тонушлуқ болған мутәхәссисләр вә анализчилар буниңда көзләнгән мәқсәтләр һәққидә өз тәхминлирини оттуриға қойди. Шундақла буниң аталмиш «шинҗаң уйғур аптоном райони» намида берилгән аптономийә һоқуқини аҗизлитишни нишан қилған болуши мумкинликини илгири сүрди.

Австралийә дөләтлик университетниң оқутқучиси доктор т. Җеймис (Dr. T. James) Ниң қаришичә, 1999-йилидин башлап биңтуәнниң 50 йил давам қилған тәшкили қурулмисида өзгириш көрүлүп, у тәдриҗий һалда ш у а р ниң башқурушидин айрилип, ш у а р һөкүмәт билән тәң дәриҗилик һакимийәт шәклигә йүксәлгән. Болупму уйғурлар дияридики хәлқ азадлиқ армийиси билән хәлқ қораллиқ сақчи қисимлириниң бир- бири билән болған сода характерлик бағлинишини тохтитиш һәққидә 2002-йили елинған қарар һәмдә биңтуәнниң өз алдиға сот вә җаза иҗра қилиш системисиниң бәрпа қилиниши болса биңтуәнниң тәшкилий қурулмисидики әң маһийәтлик өзгириш санилидикән. Буниң билән биңтуән ашкара шәкилдә «дөләт ичидики дөләт» болуп қалған, шуниң билән биргә, униң иҗтимаий функсийәси техиму ешип изчил һалда «шинҗаңниң муқимлиқини сақлаштики әң ишәнчлик күч» дәп муәййәнләштүрүлгән. Йәнә бир яқтин 2014-йили 7-айда биңтуәнниң «җуңго шинҗйән гуруһи» болуп қурулуши билән униң партийә, һөкүмәт, армийә вә кархана болуш функитсийиси биргәвдиләшкән пәвқуладдә һалити рәсмий қанунлашқан.

Җеймис әпәнди мундақ деди: «мениңчә, биңтуәнниң қурулмисидики әң рошән болған йеқинқи өзгириш-униң ширкәт гуруһи болуп тәшкил қилинишидур. Бу һал униң нурғун тәрәплиригә берип четилиду. Бәлким сизниң хәвириңиз болуши мумкин, девизийә вә униңдин юқири дәриҗилик биңтуәнләр адәттә кәспий орун һесаблиниду; полк вә униңдин төвән дәриҗилик биңтуәнләр болса кархана орунлири һесаблиниду. Бу һалда төвән дәриҗилик биңтуәнләрни базар шәклидә идарә қилишқа болиду; юқири дәриҗилик биңтуәнләрни болса һөкүмәт әндизиси бойичә контрол қилишқа болиду. Буниң билән төвәндә лазимлиқ хираҗәтни қисқартишқа йол ечилиду, әмма юқири қисимда давамлиқ һалда һоқуқни сақлап қалғили болиду. »

Бу һәқтә канададики уйғур анализчилиридин мәмәт тохти әпәнди өз қарашлирини оттуриға қоюп, биңтуәнниң бу хилдики зор һоқуққа егә болувелиши маһийәттә мустәмликә характеридики бир органниң күчийиши болидиғанлиқини тәкитлиди.

Мәмәт тохти әпәнди хитай һөкүмитиниң биңтуәнгә селинидиған мәбләғни йилдин‏-йилға көпәйтип меңишидики асасий мәқсәтниң биңтуәнни күчләндүрүш арқилиқ ш у а р һөкүмәтниң ролини аҗизлитиш икәнликини тилға елип, буниң интайин пухта қәдәм билән йолға қоюлуватқан тактика икәнликини тәкитлиди.

Биңтуәнгә 198 милярд сом мәбләғ селишниң муддиаси һәққидики соалға қарита, доктор т. Җеймис бунчә көп мәбләғниң асасән һул қурулуш ишлириға селинидиғанлиқини, буниңда икки мәқсәт болуши мумкинликини тилға алди. Бири, биңтуән иқтисадини күчләндүрүш һәмдә униң мәвҗутлуқиға капаләтлик қилиш, иккинчидин, биңтуән тәвәсидики хитай нопусини тутуп туруш зөрүр икән, чүнки у йәрдики хитай нопуси кетип қалса, биңтуәнниң мәвҗутлуқи ахирлишиду. Шуңа заманиви вә раһәт шәһәр бина қилиш бу хил әһвалниң алдини елишта зор дәриҗидә пайдилиқ икән. Буниңда техиму көп кишиләрниң көчмән болуп келишигә илһам бәргили болиду.

Дәрвәқә, уйғурлар дияридики бирнәччә вилайәт бирликлириниң арқа- арқидин бикар қилинип шәһәр тәсис қилинишини вәзийәт көзәткүчилири «уйғур аптоном райони» намида берилгән аптономийә һоқуқини аҗизлаштурушниң бир қәдими дәп көрсәткән иди. Әмдиликтә болса биңтуәнниң техиму күчийиши бу мәқсәтни техиму тез әмәлгә ашуруш үчүн елинған йәнә бир қәдәм, дәп қаралмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт