Weziyet analizchiliri: bingtu'enning küchiyishi aptonom rayonning hoquqini ajizlashturidu (2)

Muxbirimiz eziz
2016-04-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élidiki xitayning shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtu'enining qurulghanliqining 60 yilliqini tebriklesh yighinidin körünüsh. 2014-Yili 7-öktebir, ürümchi.
Uyghur élidiki xitayning shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtu'enining qurulghanliqining 60 yilliqini tebriklesh yighinidin körünüsh. 2014-Yili 7-öktebir, ürümchi.
xjbt.gov.cn

Xitay hökümitining Uyghurlar diyaridiki "Ishlepchiqirish we qurulush bingtu'eni" namidiki ghayet zor gewdining hul mu'essese qurulushigha 2016-yilining özidila 198 milyard som meblegh salmaqchi bolghanliqi heqqide resmiy xewer bérilgendin kéyin, bu sahe bilen tonushluq bolghan mutexessisler we analizchilar buningda közlen'gen meqsetler heqqide öz texminlirini otturigha qoydi. Shundaqla buning atalmish "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" namida bérilgen aptonomiye hoquqini ajizlitishni nishan qilghan bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi.

Awstraliye döletlik uniwérsitétning oqutquchisi doktor t. Jéymis (Dr. T. James) Ning qarishiche, 1999-yilidin bashlap bingtu'enning 50 yil dawam qilghan teshkili qurulmisida özgirish körülüp, u tedrijiy halda sh u a r ning bashqurushidin ayrilip, sh u a r hökümet bilen teng derijilik hakimiyet sheklige yükselgen. Bolupmu Uyghurlar diyaridiki xelq azadliq armiyisi bilen xelq qoralliq saqchi qisimlirining bir- biri bilen bolghan soda xaraktérlik baghlinishini toxtitish heqqide 2002-yili élin'ghan qarar hemde bingtu'enning öz aldigha sot we jaza ijra qilish sistémisining berpa qilinishi bolsa bingtu'enning teshkiliy qurulmisidiki eng mahiyetlik özgirish sanilidiken. Buning bilen bingtu'en ashkara shekilde "Dölet ichidiki dölet" bolup qalghan, shuning bilen birge, uning ijtima'iy funksiyesi téximu éship izchil halda "Shinjangning muqimliqini saqlashtiki eng ishenchlik küch" dep mu'eyyenleshtürülgen. Yene bir yaqtin 2014-yili 7-ayda bingtu'enning "Junggo shinjyen guruhi" bolup qurulushi bilen uning partiye, hökümet, armiye we karxana bolush funkitsiyisi birgewdileshken pewqul'adde haliti resmiy qanunlashqan.

Jéymis ependi mundaq dédi: "Méningche, bingtu'enning qurulmisidiki eng roshen bolghan yéqinqi özgirish-uning shirket guruhi bolup teshkil qilinishidur. Bu hal uning nurghun tereplirige bérip chétilidu. Belkim sizning xewiringiz bolushi mumkin, déwiziye we uningdin yuqiri derijilik bingtu'enler adette kespiy orun hésablinidu؛ polk we uningdin töwen derijilik bingtu'enler bolsa karxana orunliri hésablinidu. Bu halda töwen derijilik bingtu'enlerni bazar sheklide idare qilishqa bolidu؛ yuqiri derijilik bingtu'enlerni bolsa hökümet endizisi boyiche kontrol qilishqa bolidu. Buning bilen töwende lazimliq xirajetni qisqartishqa yol échilidu, emma yuqiri qisimda dawamliq halda hoquqni saqlap qalghili bolidu. "

Bu heqte kanadadiki Uyghur analizchiliridin memet toxti ependi öz qarashlirini otturigha qoyup, bingtu'enning bu xildiki zor hoquqqa ége boluwélishi mahiyette mustemlike xaraktéridiki bir organning küchiyishi bolidighanliqini tekitlidi.

Memet toxti ependi xitay hökümitining bingtu'en'ge sélinidighan mebleghni yildin‏-yilgha köpeytip méngishidiki asasiy meqsetning bingtu'enni küchlendürüsh arqiliq sh u a r hökümetning rolini ajizlitish ikenlikini tilgha élip, buning intayin puxta qedem bilen yolgha qoyuluwatqan taktika ikenlikini tekitlidi.

Bingtu'en'ge 198 milyard som meblegh sélishning muddi'asi heqqidiki so'algha qarita, doktor t. Jéymis bunche köp mebleghning asasen hul qurulush ishlirigha sélinidighanliqini, buningda ikki meqset bolushi mumkinlikini tilgha aldi. Biri, bingtu'en iqtisadini küchlendürüsh hemde uning mewjutluqigha kapaletlik qilish, ikkinchidin, bingtu'en tewesidiki xitay nopusini tutup turush zörür iken, chünki u yerdiki xitay nopusi kétip qalsa, bingtu'enning mewjutluqi axirlishidu. Shunga zamaniwi we rahet sheher bina qilish bu xil ehwalning aldini élishta zor derijide paydiliq iken. Buningda téximu köp kishilerning köchmen bolup kélishige ilham bergili bolidu.

Derweqe, Uyghurlar diyaridiki birnechche wilayet birliklirining arqa- arqidin bikar qilinip sheher tesis qilinishini weziyet közetküchiliri "Uyghur aptonom rayoni" namida bérilgen aptonomiye hoquqini ajizlashturushning bir qedimi dep körsetken idi. Emdilikte bolsa bingtu'enning téximu küchiyishi bu meqsetni téximu téz emelge ashurush üchün élin'ghan yene bir qedem, dep qaralmaqta.

Toluq bet