Uyghurlar muhajirette özini saqlap qalalamdu (2)

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2017-12-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Norwégiyede échilghan ana til kursida ana til öginiwatqan balilar. 2007-Yil 26-noyabir. Oslo, norwégiye.
Norwégiyede échilghan ana til kursida ana til öginiwatqan balilar. 2007-Yil 26-noyabir. Oslo, norwégiye.
RFA/Abduweli Ayup

Muhajirette yashawatqan Uyghur ziyaliylar bilen "Uyghurlar muhajirette özini saqlap qalalamdu" dégen témida ötküzgen söhbetler we ziyaretler jeryanida köpligen qimmetlik pikirler we ülgilik kishilerdin xewerdar bolduq. Bu jeryanda muhajirette Uyghurlarning kimlikini saqlap qélishta türlük imkanlargha ige ikenliki, chet'ellerde tughulupmu shexs süpitide Uyghur bolup yashash, utuq qazinishtin bashqa yene Uyghurgha xizmet qilishning mumkinliki tirik deliller bilen otturigha chiqti.

Ziyaret qilin'ghuchilarning qarishiche, Uyghurlardiki a'ilini muqeddes bilish qarishi, meshrep we naxsha-ussul medeniyiti shundaqla küchlük jama'etchilik éngi chet'ellerde mewjutluqni saqlap qélishta nahayiti muhim rol oynaydiken. Yuqiriqi amillarning Uyghurluqni saqlap qélishtiki ehmiyitini tekitligen doktor perhat tengritaghli, buninggha öz a'ilisini misal qilip körsetti. Uning qizi güldiyar tengritaghli türkiyede chong bolghan bolsimu ana tilini puxta igiligen bolup, Uyghurche axbaratlargha ana tilida bimalal söhbet bayan qilalaydiken. U awstriyede sekkiz yil muzika kespide oqush jeryanida Uyghur medeniyiti we sen'itini yawropada tonushturghandin bashqa türkiyege qaytip kelgendin kéyinmu bu xizmetni dawam qilmaqta iken. 

Norwégiyede yashaydighan Uyghur ziyaliysi seyid exmet ependi a'ililerdiki ana til terbiyiside orun, waqit we usullarning toghra tallinishi kéreklikini tekitlidi. Uningche, balilarni ana tilda terbiyileydighan orun a'ile, ana til kursi, meshrep we Uyghurlarning türlük siyasiy, ijtima'iy pa'aliyetliri iken. Ana til terbiyisidiki halqiliq waqit bolsa bala tughulup 13 yashqiche bolghan ariliqta her da'im Uyghurche sözleshke köndürüsh iken. Ilmiy usul bolsa balilargha kitab oqup bérish, oqutup anglash, ular bilen toxtimay parangliship sirdash bolush iken. Ata-anilarning Uyghurlar heqqidiki bilimi qanche mol, muhebbiti qanche chongqur bolsa, Uyghur weziyitige köngül bölüshte qanche semimiy bolsa, Uyghurlarning pa'aliyetlirige qanche pidakar bolsa balilarning ghururi küchlük, tili bay, Uyghurluq söygüsi qaynaq bolidiken.

Doktor perhat tengritaghli ependi chet'ellerde chong bolghan ikkinchi ewlad Uyghurlarni üch türkümge ayrip qaraydiken. Uningche, bir türküm kishiler gerche Uyghur élida tughulmighan bolsimu, emma Uyghur tilini mukemmel igiligen we Uyghurlar üchün pidakarliq körsetken. Ikkinchi bir türküm kishiler gerche Uyghur tilini toluq bilmisimu, emma ularning Uyghurluq söygüsi küchlük bolghan. Üchinchi türkümi özi yashawatqan döletke singip ketkenler iken. 

Ziyaret dawamida yene muhajirettiki Uyghur ziyaliylarning mundaq qarashlirigha shahit bolduq. Ularche, muhajirettiki Uyghurlar Uyghur élida öz tilidiki ma'aripning cheklinishige ana tildiki oqutushni kücheytish arqiliq, medeniyet sen'itining özgertilish xewpige saqlap qélish arqiliq, milliy mewjutluqi tehditke uchrash xewpige jama'etlerni berpa qilip türlük shekiller bilen Uyghurlarning her qaysi ellerdiki mewjutluqini ipadilesh we küchlendürüsh arqiliq taqabil turushi kérek iken. Bu chet'eldiki Uyghurlarning kimlikini saqlashning usulliri bolup hésablinidiken. Bu heriketler Uyghur diyarida xewp ichide qalghan Uyghurlargha teselli, ümid we jasaret bexsh étidiken.

Toluq bet