Лондон институтида «шәрқий түркистандики мусулманлар» темилиқ лексийә диққәт қозғиди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-12-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Бәш пәрз» беританийә мусулманлири хәвәр ториниң муавин баш муһәррири һәмдә әл-җәзирә қатарлиқ бир қанчә хәлқаралиқ ахбарат васитилириниң ихтияри мухбири диллй һөсәйин уйғурларниң вәзийити тоғрилиқ сөзлимәктә.
«Бәш пәрз» беританийә мусулманлири хәвәр ториниң муавин баш муһәррири һәмдә әл-җәзирә қатарлиқ бир қанчә хәлқаралиқ ахбарат васитилириниң ихтияри мухбири диллй һөсәйин уйғурларниң вәзийити тоғрилиқ сөзлимәктә.
Social Media

Лондон университет институти әнглийәдики 5 чоң университетлар қатарида болуп, мәзкур мәктәп оқуғучи вә тәтқиқатчиларға һәр һәптә охшимиған саһәдики тәтқиқатчиларни тәклип қилип лексийәләр орунлаштуридикән. 14- Декабир мәзкур институтниң һәптилик ислам тарихий лексийә программиси «шәрқий түркистандики мусулманлар» темисиға орун бәргән болуп, «уйғурлар вә шәрқий түркистан» ниң өтмүши вә бүгүни һәққидә лексийә бәргән «бәш пәрз» беританийә мусулманлири хәвәр ториниң муавин баш муһәррири һәмдә әл-җәзирә қатарлиқ бир қанчә хәлқаралиқ ахбарат васитилириниң ихтияри мухбири диллй һөсәйин, 50 тин артуқ оқуғучи вә тәтқиқатчиларға бәргән бу лексийәни уйғурлар һәққидики қисқичә тонуштуруш билән башлиди. У, «хитайниң шинҗаң дәп атиған җайида яшаватқан 20 милйондин артуқ уйғур мусулманлар, дунядики әң еғир бастурушқа учраватқан мусулманлар» дәп тонуштурди вә бүгүн уйғурлар учраватқан бесимниң пәләстин, сүрийә, роһинга, ирақ, афғанистан вә башқа җайлардики зулум чекиватқан мусулманларниң вәзийитигә охшашла еғир болсиму, дуня көз юмуватқан мәсилә икәнликини тәкитләйду.

Лексийәдә алди билән голландийәдики уйғур актиплиридин абдугәни әпәндиниң уйғурлар йүзлиниватқан зулум вә диний бастурушлар һәққидики испатлиқ тонуштурушиниң син архипи аңлиғучиларға көрситилгән. Диллй һөсәйин лексийәдә, уйғурларниң диний етиқади тарихини қәдимки, йеқинқи вә һазирқидин ибарәт үч дәвргә бөлүп шәрһләнгән. У, лексийәсидә уйғурларниң исламни қобул қилиштин бурунқи бу земинда мәвҗут динлар вә исламни қобул қилған қараханийлар дәвригичә шанлиқ тарихи вә мәдәнийити қисқичә тонуштурған һәм уйғурларниң йилдин буян ислам әқидиси бойичә яшап кәлгәнлики, әмма хитай коммунист һөкүмитиниң уйғурлар диярини игилигәндин кейин бу җайда яшаватқан мусулманларниң сиясий әркинлики билән тәң диний етиқад һәқ -һоқуқлириниңму дәпсәндә қилиниватқанлиқини басқучларға бөлүп тонуштурған.

Аптор лексийәсидә уйғурларниң дөләт қуруш тарихидин башқа, хитай таҗавузчилиқидин кейинки миллий инқилаб дәври һәмдә өткәнки әсирдики шәрқий түркистан ислам җумһурийити вә шәрқий түркистан җумһурийитидин ибарәт икки қетимлиқ мустәқил җумһурийәтләрни қуруп чиққанлиқи әмма ахирида уларниң мәғлуп болуш сәвәблири һәққидиму мәлумат берип, уйғурлар әң йеқинқи тарихта қурған бу икки җумһурийәт дәврләрдики ислам диний әқидиниң тәсириниң күчлүк болғанлиқини тилға елип өткән.

Лексийәдә мәркәзлик һалда хитай «шинҗаң» дәп атаватқан шәрқий түркистанда, хитай коммунист һакимийитиниң зораванлиқи барғанчә ешип, уйғурларни һәр җәһәтләрдин бастурушниң күнсайин күчийиватқанлиқи болупму уйғурларниң қанунлуқ диний етиқади паалийәтлириму җинайәт категорийәсигә киргүзүлүп, еғир җазаға тартиливатқанлиқини, йеқинда йәнә миңлиған уйғурларниң тәрбийәләш мәркәзлиригә йиғивелинғанлиқи, хитай даирилириниң уларға хитай дөләт шеирини оқутуп, әр аялларни танса ойниғузуп һәтта бәзи җайларда һарақ ичишкә мәҗбур қиливатқанлиқи, уйғур дияриниң бир үсти очуқ түрмә, сақчи дөлитигә айлинип қалғанлиқи хәвәр қилинғанлиқини сөзлигән. У йәнә хитай һакимийитиниң бу хил қаттиқ бастуруш вә зулум сиясәтлири арқилиқ уйғурларни етиқадидин ваз кечишкә қистап, хитайниң қиммәт қаришини мәҗбурий теңип, ахирида уларни ассимилятсийә қилишни мәқсәт қиливатқанлиқини чүшәндүргән.

Болупму хәлқара тероризмға қарши уруштин пайдиланған хитай һакимийити уйғурларға болған диний бастуруш сиясәт қанунлирини түзүп, өзиниң бастурушлирини қанунлаштуриватқанлиқиға мисал елип, «беританийә һөкүмити йеқинқи йилларда йүз бәргән бир қанчә террорлуқ вәқәлиридин кейин, мусулманларни нишан қилған радикаллиқниң ипадилирини йигирмә нәччә түргә бөлгән болса, хитай һөкүмити шәрқий түркистанда радикаллиқниң 130 дин артуқ ипадисини бекитип чиққан. Буниң өзидинла уйғур мусулманлириниң диний әркинликиниң қайси дәриҗидә контроллуқ астида икәнликини тәсәввур қилғили болиду» дегән.

Диллй, лексийәдә, уйғурлар реаллиқиниң пәқәтла бир һекайә яки аңлап әпсуслинипла қойидиған яки бир дуа қилип қойған биләнла һәл болидиған мәсилә әмәс дәп көрситип: «биз бүгүнки уйғурларниң вәзийитиниң тарихидин савақ елишимиз керәк. Уларниң исламий етиқади сәвәблик бу хил вәзийәткә дучар болғанлиқини, бастурулуватқанлиқини чүшинип йетишимиз лазим. Ислам адаләтни яқилайду, уйғур мусулманлири учраватқан адаләтсизликкә қарап туруш, сүкүт қилиш ислам әқидисигиму хилап, уйғурлар тартиватқан зулумға қарши авазсиз қалмаслиқимиз керәк» дәп хитаб қилған.

Лексийәниң син хатириси фәйсибок қатарлиқ иҗтимаий алақә васитилиридә тарқитилғандин кейин, нурғун яхши инкас вә уйғурлар вәзийитигә болған бәлгилик қизиқиш қозғиған болуп, бу мунасивәт билән биз лондонда яшаватқан диллий һөсәйин әпәндини зиярәт қилдуқ.

Диллй һөсәйин әпәнди өзиниң қандақ болуп уйғурлар һәққидә бундақ бир темида, лексийә сөзләшни тоғра тапқанлиқиниң сәвәбини қисқичә чүшәндүрди.

Диллй әпәндиниң ейтишичә гәрчә өзи мусулман болсиму, худди көп санлиқ кишиләргә охшаш, 20 милйондин артуқ уйғурлардин ибарәт бир мусулман топлуқиниң, хитайниң шинҗаң дегән йеридә яшайдиғанлиқидин техи йеқинқи 4, 5 йилниң алдида хәвири болғанлиқини вә уйғурлар һәққидики хәвәрләр вә явропадики бир қисим уйғурлар билән учришиш җәрянида уйғурларниң тарихи мәдәнийәтлириниң өзидә қизиқиш қозғиғанлиқини билдүрди. Униң ейтишичә шундин кейин у уйғурлар һәққидә тохтимай издинип өгинип кәлмәктә икән.

Диллй әпәндиниң ейтишичә; уйғурлар бүгүн қандақ бир вәзийәттә дегәндә, миңлиған уйғурлар тутқун қилинмақта, йоқап кәтмәктә вә өлтүрүшкә учримақта. Хитай бесивалған бу земин уйғур аптоном район дәп нам берилгән болсиму уйғурларни бастуруш, исламдин тәшвиплиниш хаишидики сиясәт давамлашмақта. Хитайниң нопус йөткәш сиясәтлири билән әсли 80 пирсәнт мусулман уйғурлар игилигән бу земинда хитай күчмәнләр нопусниң йеримдин көпини игиләйдиған бир вәзийәт шәкилләнгән. Уйғур мусулманлири етиқади сәвәблик тәқипкә учриши барғанчә еғирлимақта, һиҗаб вә сақал чәкләнгән, роза тутуши чәкләнгән йеқинда һәтта қуранни өгиниш яки тәблиғ қилишму җинайәт санилип җазалинидиған дәриҗигә йәткән. Диллй әпәнди бу учурлардин уйғурларниң вәзийитини дуняда әң еғир зулумға учраватқан һәр қандақ бир мусулман хәлқиниңкигә охшаш еғир дегән қарашқа кәлгәнликини билдүрди.

Диллй әпәнди шунчә зор нопусни игилигән мусулман хәлқ уйғурлар вәзийитиниң башқилар әмәс, өзи билән чегрилинидиған мусулман әллири тәрипидинму инкар қилинип кәлгәнликини билгәндин кейин, толиму әпсусланғанлиқини ипадиләп мундақ деди: «билдимки шәрқий түркистан, пакистан, афғанистан, қазақистан, қирғизистан, таҗикстандәк ислам әллири билән чегралинидикән, лекин әпсуски булардин бириму уйғурларға игә чиққини яки улар үчүн адаләт тәләп қилғини йоқ. Болупму пакистандәк ислам әқидисини асас қилған бир дөләт һөкүмитиниң хитай билән болған иқтисади һәмкарлиқи сәвәблик, исламий дөләт болуш қиммәт қаришиға хилап һалда, бу мәсилигә көз юмуп келиватқанлиқини тоғра чүшәнгили болмайду. Шуңа мән авазсиз, ярдәмсиз қеливатқан уйғур мусулманлириниң вәзийитигә мусулман әһлиниң, дуняниң җиддий диққитини тартиш лазим дәп қаридим. Әлвәттә хитайларниңму диққитини қозғаш муһим, пәйшәнбә күнидики лексийәгә әнглийә, пакистан һиндистан вә башқа җайлардин кәлгән оқуғучилар, исламни тәтқиқ қиливатқан қизиққучилар қатнашқан болсиму, әпсус лексийәгә хитай оқуғучиларни көрмидим, хитай һакимийитиниң уйғурлар һәққидики бурмиланған учурлиридин башқа тоғра мәлуматқа игә әмәс хитайларму бу лексийәни аңлиған болса дегән үмидтә идим.»

Диллй һөсәйин әпәнди сөһбитимиз ахирида өзиниң уйғурлардин ибарәт қаттиқ зулумға учраватқан хәлқниң дәрдини аңлитиштики мәқситиниң «бу мәсилиниң җәряни яки сәвәбини оттуриға қоюпшла әмәс бәлки пүтүн мусулманларни пүтүн дуняни уйғурлар учраватқан зулумидин қутулдурушниң йоллирини издәш» дәп тәкитлиди. У, буниңдин кейинму уйғурлар учраватқан мәсилиләрни йәниму үнүмлүк усулда аңлитиш йоллири үчүн давамлиқ издинидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт