London institutida "Sherqiy türkistandiki musulmanlar" témiliq léksiye diqqet qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2017-12-19
Élxet
Pikir
Share
Print
"Besh perz" béritaniye musulmanliri xewer torining mu'awin bash muherriri hemde el-jezire qatarliq bir qanche xelq'araliq axbarat wasitilirining ixtiyari muxbiri dilly höseyin Uyghurlarning weziyiti toghriliq sözlimekte.
"Besh perz" béritaniye musulmanliri xewer torining mu'awin bash muherriri hemde el-jezire qatarliq bir qanche xelq'araliq axbarat wasitilirining ixtiyari muxbiri dilly höseyin Uyghurlarning weziyiti toghriliq sözlimekte.
Social Media

London uniwérsitét instituti en'gliyediki 5 chong uniwérsitétlar qatarida bolup, mezkur mektep oqughuchi we tetqiqatchilargha her hepte oxshimighan sahediki tetqiqatchilarni teklip qilip léksiyeler orunlashturidiken. 14- Dékabir mezkur institutning heptilik islam tarixiy léksiye programmisi "Sherqiy türkistandiki musulmanlar" témisigha orun bergen bolup, "Uyghurlar we sherqiy türkistan" ning ötmüshi we bügüni heqqide léksiye bergen "Besh perz" béritaniye musulmanliri xewer torining mu'awin bash muherriri hemde el-jezire qatarliq bir qanche xelq'araliq axbarat wasitilirining ixtiyari muxbiri dilly höseyin, 50 tin artuq oqughuchi we tetqiqatchilargha bergen bu léksiyeni Uyghurlar heqqidiki qisqiche tonushturush bilen bashlidi. U, "Xitayning shinjang dep atighan jayida yashawatqan 20 milyondin artuq Uyghur musulmanlar, dunyadiki eng éghir basturushqa uchrawatqan musulmanlar" dep tonushturdi we bügün Uyghurlar uchrawatqan bésimning pelestin, süriye, rohin'ga, iraq, afghanistan we bashqa jaylardiki zulum chékiwatqan musulmanlarning weziyitige oxshashla éghir bolsimu, dunya köz yumuwatqan mesile ikenlikini tekitleydu.

Léksiyede aldi bilen gollandiyediki Uyghur aktipliridin abdugeni ependining Uyghurlar yüzliniwatqan zulum we diniy basturushlar heqqidiki ispatliq tonushturushining sin arxipi anglighuchilargha körsitilgen. Dilly höseyin léksiyede, Uyghurlarning diniy étiqadi tarixini qedimki, yéqinqi we hazirqidin ibaret üch dewrge bölüp sherhlen'gen. U, léksiyeside Uyghurlarning islamni qobul qilishtin burunqi bu zéminda mewjut dinlar we islamni qobul qilghan qaraxaniylar dewrigiche shanliq tarixi we medeniyiti qisqiche tonushturghan hem Uyghurlarning yildin buyan islam eqidisi boyiche yashap kelgenliki, emma xitay kommunist hökümitining Uyghurlar diyarini igiligendin kéyin bu jayda yashawatqan musulmanlarning siyasiy erkinliki bilen teng diniy étiqad heq -hoquqliriningmu depsende qiliniwatqanliqini basquchlargha bölüp tonushturghan.

Aptor léksiyeside Uyghurlarning dölet qurush tarixidin bashqa, xitay tajawuzchiliqidin kéyinki milliy inqilab dewri hemde ötkenki esirdiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti we sherqiy türkistan jumhuriyitidin ibaret ikki qétimliq musteqil jumhuriyetlerni qurup chiqqanliqi emma axirida ularning meghlup bolush sewebliri heqqidimu melumat bérip, Uyghurlar eng yéqinqi tarixta qurghan bu ikki jumhuriyet dewrlerdiki islam diniy eqidining tesirining küchlük bolghanliqini tilgha élip ötken.

Léksiyede merkezlik halda xitay "Shinjang" dep atawatqan sherqiy türkistanda, xitay kommunist hakimiyitining zorawanliqi barghanche éship, Uyghurlarni her jehetlerdin basturushning künsayin küchiyiwatqanliqi bolupmu Uyghurlarning qanunluq diniy étiqadi pa'aliyetlirimu jinayet katégoriyesige kirgüzülüp, éghir jazagha tartiliwatqanliqini, yéqinda yene minglighan Uyghurlarning terbiyelesh merkezlirige yighiwélin'ghanliqi, xitay da'irilirining ulargha xitay dölet shé'irini oqutup, er ayallarni tansa oynighuzup hetta bezi jaylarda haraq ichishke mejbur qiliwatqanliqi, Uyghur diyarining bir üsti ochuq türme, saqchi dölitige aylinip qalghanliqi xewer qilin'ghanliqini sözligen. U yene xitay hakimiyitining bu xil qattiq basturush we zulum siyasetliri arqiliq Uyghurlarni étiqadidin waz kéchishke qistap, xitayning qimmet qarishini mejburiy téngip, axirida ularni assimilyatsiye qilishni meqset qiliwatqanliqini chüshendürgen.

Bolupmu xelq'ara térorizmgha qarshi urushtin paydilan'ghan xitay hakimiyiti Uyghurlargha bolghan diniy basturush siyaset qanunlirini tüzüp, özining basturushlirini qanunlashturiwatqanliqigha misal élip, "Béritaniye hökümiti yéqinqi yillarda yüz bergen bir qanche térrorluq weqeliridin kéyin, musulmanlarni nishan qilghan radikalliqning ipadilirini yigirme nechche türge bölgen bolsa, xitay hökümiti sherqiy türkistanda radikalliqning 130 din artuq ipadisini békitip chiqqan. Buning özidinla Uyghur musulmanlirining diniy erkinlikining qaysi derijide kontrolluq astida ikenlikini tesewwur qilghili bolidu" dégen.

Dilly, léksiyede, Uyghurlar ré'alliqining peqetla bir hékaye yaki anglap epsuslinipla qoyidighan yaki bir du'a qilip qoyghan bilenla hel bolidighan mesile emes dep körsitip: "Biz bügünki Uyghurlarning weziyitining tarixidin sawaq élishimiz kérek. Ularning islamiy étiqadi seweblik bu xil weziyetke duchar bolghanliqini, basturuluwatqanliqini chüshinip yétishimiz lazim. Islam adaletni yaqilaydu, Uyghur musulmanliri uchrawatqan adaletsizlikke qarap turush, süküt qilish islam eqidisigimu xilap, Uyghurlar tartiwatqan zulumgha qarshi awazsiz qalmasliqimiz kérek" dep xitab qilghan.

Léksiyening sin xatirisi feysibok qatarliq ijtima'iy alaqe wasitiliride tarqitilghandin kéyin, nurghun yaxshi inkas we Uyghurlar weziyitige bolghan belgilik qiziqish qozghighan bolup, bu munasiwet bilen biz londonda yashawatqan dilliy höseyin ependini ziyaret qilduq.

Dilly höseyin ependi özining qandaq bolup Uyghurlar heqqide bundaq bir témida, léksiye sözleshni toghra tapqanliqining sewebini qisqiche chüshendürdi.

Dilly ependining éytishiche gerche özi musulman bolsimu, xuddi köp sanliq kishilerge oxshash, 20 milyondin artuq Uyghurlardin ibaret bir musulman topluqining, xitayning shinjang dégen yéride yashaydighanliqidin téxi yéqinqi 4, 5 yilning aldida xewiri bolghanliqini we Uyghurlar heqqidiki xewerler we yawropadiki bir qisim Uyghurlar bilen uchrishish jeryanida Uyghurlarning tarixi medeniyetlirining özide qiziqish qozghighanliqini bildürdi. Uning éytishiche shundin kéyin u Uyghurlar heqqide toxtimay izdinip öginip kelmekte iken.

Dilly ependining éytishiche؛ Uyghurlar bügün qandaq bir weziyette dégende, minglighan Uyghurlar tutqun qilinmaqta, yoqap ketmekte we öltürüshke uchrimaqta. Xitay bésiwalghan bu zémin Uyghur aptonom rayon dep nam bérilgen bolsimu Uyghurlarni basturush, islamdin teshwiplinish xa'ishidiki siyaset dawamlashmaqta. Xitayning nopus yötkesh siyasetliri bilen esli 80 pirsent musulman Uyghurlar igiligen bu zéminda xitay küchmenler nopusning yérimdin köpini igileydighan bir weziyet shekillen'gen. Uyghur musulmanliri étiqadi seweblik teqipke uchrishi barghanche éghirlimaqta, hijab we saqal cheklen'gen, roza tutushi cheklen'gen yéqinda hetta qur'anni öginish yaki tebligh qilishmu jinayet sanilip jazalinidighan derijige yetken. Dilly ependi bu uchurlardin Uyghurlarning weziyitini dunyada eng éghir zulumgha uchrawatqan her qandaq bir musulman xelqiningkige oxshash éghir dégen qarashqa kelgenlikini bildürdi.

Dilly ependi shunche zor nopusni igiligen musulman xelq Uyghurlar weziyitining bashqilar emes, özi bilen chégrilinidighan musulman elliri teripidinmu inkar qilinip kelgenlikini bilgendin kéyin, tolimu epsuslan'ghanliqini ipadilep mundaq dédi: "Bildimki sherqiy türkistan, pakistan, afghanistan, qazaqistan, qirghizistan, tajikstandek islam elliri bilen chégralinidiken, lékin epsuski bulardin birimu Uyghurlargha ige chiqqini yaki ular üchün adalet telep qilghini yoq. Bolupmu pakistandek islam eqidisini asas qilghan bir dölet hökümitining xitay bilen bolghan iqtisadi hemkarliqi seweblik, islamiy dölet bolush qimmet qarishigha xilap halda, bu mesilige köz yumup kéliwatqanliqini toghra chüshen'gili bolmaydu. Shunga men awazsiz, yardemsiz qéliwatqan Uyghur musulmanlirining weziyitige musulman ehlining, dunyaning jiddiy diqqitini tartish lazim dep qaridim. Elwette xitaylarningmu diqqitini qozghash muhim, peyshenbe künidiki léksiyege en'gliye, pakistan hindistan we bashqa jaylardin kelgen oqughuchilar, islamni tetqiq qiliwatqan qiziqquchilar qatnashqan bolsimu, epsus léksiyege xitay oqughuchilarni körmidim, xitay hakimiyitining Uyghurlar heqqidiki burmilan'ghan uchurliridin bashqa toghra melumatqa ige emes xitaylarmu bu léksiyeni anglighan bolsa dégen ümidte idim."

Dilly höseyin ependi söhbitimiz axirida özining Uyghurlardin ibaret qattiq zulumgha uchrawatqan xelqning derdini anglitishtiki meqsitining "Bu mesilining jeryani yaki sewebini otturigha qoyupshla emes belki pütün musulmanlarni pütün dunyani Uyghurlar uchrawatqan zulumidin qutuldurushning yollirini izdesh" dep tekitlidi. U, buningdin kéyinmu Uyghurlar uchrawatqan mesililerni yenimu ünümlük usulda anglitish yolliri üchün dawamliq izdinidighanliqini bildürdi.

Toluq bet