Корона вируси кризиси америка-хитай мунасивәтлиригә қандақ тәсир көрситиду?

Мухбиримиз ирадә
2020-03-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Президент доналд трамп билән муавин президент майк пәнс корона вируси тоғрилиқ доклаттин кейин йиғин залидин чиқип кетиватқан көрүнүши. 2020-Йили 23-март, вашингтон.
Президент доналд трамп билән муавин президент майк пәнс корона вируси тоғрилиқ доклаттин кейин йиғин залидин чиқип кетиватқан көрүнүши. 2020-Йили 23-март, вашингтон.
AP

Хитайниң вухән шәһиридин тарқалған вирус пүтүн дуняға ямрап, дуняви кризис пәйда қилди. Таҗсиман вирусниң контролдин чиқип, дуняви кризисқа айлинишиға хитай компартийәсиниң учур вә ахбарат әркинликигә қаратқан бастуруши сәвәб болғанлиқи ашкариланған бир пәйттә хитай һөкүмити өзиниң һөкүмәт ахбаратлири вә һәрқайси җайлардики депломатлирини ишқа селип, америка әскәрлириниң бу вирусни дәсләптә вухәнгә елип кәлгәнликидәк бир сәпсәтини тәшвиқ қилмақта. Һалбуки, хитайниң бу қилмиши қаттиқ тәнқидкә дуч кәлмәктә.

Америкадики «като институти» намлиқ сиясәт тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси мустафа ақйол радийомизға қилған сөзидә хитайниң һәрикитини мәсулийәтсизлик дәп көрсәтти.

У мундақ дәйду: «бу вирусниң қәйәрдә оттуриға чиққанлиқи һәммигә аян. Пүтүн пакитлар бу вирусниң хитайниң вухән шәһиридики тирик һайван сетилидиған базардин чиққанлиқини көрситип турмақта. Униң үстигә хитайниң бу вирус һәққидә дәсләптә җамаәтни агаһландурғанларни җазалиғанлиқи ахбаратларда аллиқачан хәвәр қилинған. Хитай һөкүмитиниң вирусниң кәң тарқилип кетишидә сиясий мәсулийити барлиқи муқәррәр. Мана мушундақ бир әһвалда әслидә хитай һөкүмити чиқип ‹биздин тарқалған бир вирус пүтүн дуняға йейилди, биз қолимиздин кәлгән барлиқ тәдбирләрни қиливатимиз, башқа дөләтләргиму ярдәм қилишқа тиришимиз', дейиши керәк иди. Бирақ диққәт қозғайдиғини, хитай һөкүмити бир қанчә һәптидин буян суйиқәст нәзәрийәлирини ойдуруп чиқип, гунаһни америкаға вә башқиларға артмақчи болуватиду. Әмма уларниң нәзәрийәлири һәргиз чәк басмайду. Америка бундақ тез тарқилидиған бир вирусни хитайға тарқатса, ахири берип өзигиму зиян беридиғанлиқини һесаблиялмамду? бу нәзәрийә адәмни ишәндүрәлмәйду. Хитайниң қилғини бир мәсулийәтсизлик. Өзиниң җавабкарлиқини башқиларға артиштин башқа нәрсә әмәс.»

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң бу һәрикитидин кейин пүтүн дуняда хитайниң образиға тәсир йәткән. Шундақла дуняда хитай билән болған мунасивәтләрни көздин кәчүрүш чақириқилириму күчәйгән. Бундақ вәзийәт хитайдики бир қисим хитай сәрхиллириниму биарам қилмақтикән.

Йеқинда «америка ширкәтлири институти» дики хитай тәтқиқат бөлүминиң мудири дән блументал тәрипидин елан қилинған мақалидә көрситилишичә, «нөвәттә аммиви сағламлиқ кризисиға қәдәм қойған хитай аллиқачан аваричиликкә йолуққан болуп, униң иқтисади узун муддәтлик тохтап қелиш йолида маңған.»

Дән буленталниң қаришичә, «ши җинпиң хитай коммунистик партийәсини контрол қилишни асаслиқ һалқа қилғанлиқтин һәр тәрәплимә ислаһатқа аит барлиқ үмидләрни йоққа чиқарған. Шуниң билән бир вақитта ши җинпиң хитайниң дуняға рәһбәр болуштәк әң улуғвар нишанини оттуриға қойған болсиму, бирақ униңға лайиқ болалмиған. Ши җинпиң һазир өзиниң мәғлубийитигә қарап йол алған болуп, нурғун хитай сәрхиллириму һазир униң тәкәббурлуқи вә иқтидарсизлиқидин ағринмақта,»

Дән блументал йәнә мақалисидә «компартийә рәһбәрликидики хитай өзини башқуралмайду. Униң иқтисади бу вирус кризиси нәтиҗисидә техиму көп зиянға учрайду. Бу иқтидарсизлиқ вә бастурушниң тәсиригә учриған хитай хәлқи компартийәниң ниң әмәлийәттә апәт икәнликини тонуп йетиду,» дәп язған.

Америкадики уйғур зиялийси әркин сидиқ әпәндиниң радийомизға билдүрүшичә, бу қетимлиқ вирус мәсилиси американи ойғатқан болуп, америкада нөвәттә хитайдин дора вә сәһийә әслиһәлири қатарлиқларни киргүзүшни тохтитип, уни американиң өзидә ишләпчиқиришни әслигә кәлтүрүш һәққидә җиддий муназирә қозғалған икән. Әркин сидиқ әпәндиниң қаришичә кәлгүсидә америка тәдриҗий һалда буни башқа саһәләргиму кеңәйтип «хитайдин аҗришиш» ни әмәлгә ашуруши мумкин икән.

Америкалиқ тонулған сиясәт анализчиси, хитай ишлири тәтқиқатчиси гордон чаң әпәндиму бу һәқтә «дөләт мәнпәәти» журнилиға язған мақалисидә американиң әмди «хитай билән ортақ тәрәққий қилиш» тин ибарәт кона сәпсәтисидин ваз кечиши керәкликини әскәрткән. У вирус мәзгилидә хитай армийәсиниң тәйвән боғузи вә японийәгә йеқин деңиз районлирида һәрбий парахотлирини сәпәр қилдурушиниң тәһдит пәйда қилғанлиқини, йәнә бир яқтин өзиниң җавабкарлиқини америкаға артмақчи болғанлиқини баян қилған вә әмди хитайға агаһландуруш беридиған вақит кәлгәнликини әскәрткән.

У мақалисидә «бундақ қилишниң бир усули хитай дипломатлирини америкадин қоғлап чиқириш вә хитайниң америкадики консулханилирини тақаш. Бейҗиң һеч болмиғанда америка пайтәхтидә әмди хитай билән яхши мунасивәт орнитиш идейологийәси илаһиниң өлгәнликини чүшиниши керәк,» дәп язған.

Америкадики като институтиниң тәтқиқатчиси мустафа ақйол әпәндиниң қаришичә, хитайниң һәрикити униң өзигә зиян беридикән.

У мундақ дәйду: «хитай һөкүмити вирус мәсилисидики җавабкарлиқини үстигә елишниң орниға уни америкаға артиш арқилиқ өзиниң мәсулийәтсиз бир һакимийәт икәнликини ашкарилиди. Дуня хитайдин ибарәт һакиммутләқ һакимийәтниң вирусниң тарқилишиға сәвәбчи болғанлиқини чүшәнди. Мәнчә бундақ бийологийәлик мәсилиниң дуняда қайта көрүлүп, инсанийәткә тәһдит қилишини һечким халимайду. Шуңа бундин кейин дунядики дөләтләр қандақ қилғанда бундақ тәһдитниң қайта оттуриға чиқишиниң алдини елиш һәққидә бир сәпәрвәрлик башлиниду, дәп қараймән.»

Америка ширкәтлири институтида хитай тәтқиқат бөлүминиң мудири дән блументал мақалисидә хитай һәққидә тохтилип, мундақ дәп язған: «бу кризис хитайниң кәлгүси бир нәччә йилда бизгә пәйда қилидиған хәвплирини ашкарилап бәрди. Қандурулмиған арзуларға игә бу қудрәтлик дөләтниң мәқситини америка билән селиштурғили болмайду. Әгәр биз бу тәһдитни контрол қилишниң йоллирини тепип чиқмисақ, хитай өзидики мәсилиләрни бизгә експорт қилиду. У дөләт ичидики иқтидарсизлиқидин йирақлишишқа еһтияҗлиқ болғачқа бихәтәрлик мәсилиси пәйда қилишқа уруниду. Бирақ у һәргизму йеңи дуня тәртипигә йетәкчилик қилалмайду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт