Korona wirusi krizisi amérika-xitay munasiwetlirige qandaq tesir körsitidu?

Muxbirimiz irade
2020-03-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Prézidént donald tramp bilen mu'awin prézidént mayk pens korona wirusi toghriliq doklattin kéyin yighin zalidin chiqip kétiwatqan körünüshi. 2020-Yili 23-mart, washin'gton.
Prézidént donald tramp bilen mu'awin prézidént mayk pens korona wirusi toghriliq doklattin kéyin yighin zalidin chiqip kétiwatqan körünüshi. 2020-Yili 23-mart, washin'gton.
AP

Xitayning wuxen shehiridin tarqalghan wirus pütün dunyagha yamrap, dunyawi krizis peyda qildi. Tajsiman wirusning kontroldin chiqip, dunyawi krizisqa aylinishigha xitay kompartiyesining uchur we axbarat erkinlikige qaratqan basturushi seweb bolghanliqi ashkarilan'ghan bir peytte xitay hökümiti özining hökümet axbaratliri we herqaysi jaylardiki déplomatlirini ishqa sélip, amérika eskerlirining bu wirusni deslepte wuxen'ge élip kelgenlikidek bir sepsetini teshwiq qilmaqta. Halbuki, xitayning bu qilmishi qattiq tenqidke duch kelmekte.

Amérikadiki "Kato instituti" namliq siyaset tetqiqat merkizining tetqiqatchisi mustafa aqyol radiyomizgha qilghan sözide xitayning herikitini mes'uliyetsizlik dep körsetti.

U mundaq deydu: "Bu wirusning qeyerde otturigha chiqqanliqi hemmige ayan. Pütün pakitlar bu wirusning xitayning wuxen shehiridiki tirik haywan sétilidighan bazardin chiqqanliqini körsitip turmaqta. Uning üstige xitayning bu wirus heqqide deslepte jama'etni agahlandurghanlarni jazalighanliqi axbaratlarda alliqachan xewer qilin'ghan. Xitay hökümitining wirusning keng tarqilip kétishide siyasiy mes'uliyiti barliqi muqerrer. Mana mushundaq bir ehwalda eslide xitay hökümiti chiqip 'bizdin tarqalghan bir wirus pütün dunyagha yéyildi, biz qolimizdin kelgen barliq tedbirlerni qiliwatimiz, bashqa döletlergimu yardem qilishqa tirishimiz', déyishi kérek idi. Biraq diqqet qozghaydighini, xitay hökümiti bir qanche heptidin buyan suyiqest nezeriyelirini oydurup chiqip, gunahni amérikagha we bashqilargha artmaqchi boluwatidu. Emma ularning nezeriyeliri hergiz chek basmaydu. Amérika bundaq téz tarqilidighan bir wirusni xitaygha tarqatsa, axiri bérip özigimu ziyan béridighanliqini hésabliyalmamdu? bu nezeriye ademni ishendürelmeydu. Xitayning qilghini bir mes'uliyetsizlik. Özining jawabkarliqini bashqilargha artishtin bashqa nerse emes."

Melum bolushiche, xitay hökümitining bu herikitidin kéyin pütün dunyada xitayning obrazigha tesir yetken. Shundaqla dunyada xitay bilen bolghan munasiwetlerni közdin kechürüsh chaqiriqilirimu kücheygen. Bundaq weziyet xitaydiki bir qisim xitay serxillirinimu bi'aram qilmaqtiken.

Yéqinda "Amérika shirketliri instituti" diki xitay tetqiqat bölümining mudiri den bluméntal teripidin élan qilin'ghan maqalide körsitilishiche, "Nöwette ammiwi saghlamliq krizisigha qedem qoyghan xitay alliqachan awarichilikke yoluqqan bolup, uning iqtisadi uzun muddetlik toxtap qélish yolida mangghan."

Den buléntalning qarishiche, "Shi jinping xitay kommunistik partiyesini kontrol qilishni asasliq halqa qilghanliqtin her tereplime islahatqa a'it barliq ümidlerni yoqqa chiqarghan. Shuning bilen bir waqitta shi jinping xitayning dunyagha rehber bolushtek eng ulughwar nishanini otturigha qoyghan bolsimu, biraq uninggha layiq bolalmighan. Shi jinping hazir özining meghlubiyitige qarap yol alghan bolup, nurghun xitay serxillirimu hazir uning tekebburluqi we iqtidarsizliqidin aghrinmaqta,"

Den bluméntal yene maqaliside "Kompartiye rehberlikidiki xitay özini bashquralmaydu. Uning iqtisadi bu wirus krizisi netijiside téximu köp ziyan'gha uchraydu. Bu iqtidarsizliq we basturushning tesirige uchrighan xitay xelqi kompartiyening ning emeliyette apet ikenlikini tonup yétidu," dep yazghan.

Amérikadiki Uyghur ziyaliysi erkin sidiq ependining radiyomizgha bildürüshiche, bu qétimliq wirus mesilisi amérikani oyghatqan bolup, amérikada nöwette xitaydin dora we sehiye esliheliri qatarliqlarni kirgüzüshni toxtitip, uni amérikaning özide ishlepchiqirishni eslige keltürüsh heqqide jiddiy munazire qozghalghan iken. Erkin sidiq ependining qarishiche kelgüside amérika tedrijiy halda buni bashqa sahelergimu kéngeytip "Xitaydin ajrishish" ni emelge ashurushi mumkin iken.

Amérikaliq tonulghan siyaset analizchisi, xitay ishliri tetqiqatchisi gordon chang ependimu bu heqte "Dölet menpe'eti" zhurniligha yazghan maqaliside amérikaning emdi "Xitay bilen ortaq tereqqiy qilish" tin ibaret kona sepsetisidin waz kéchishi kéreklikini eskertken. U wirus mezgilide xitay armiyesining teywen boghuzi we yaponiyege yéqin déngiz rayonlirida herbiy paraxotlirini seper qildurushining tehdit peyda qilghanliqini, yene bir yaqtin özining jawabkarliqini amérikagha artmaqchi bolghanliqini bayan qilghan we emdi xitaygha agahlandurush béridighan waqit kelgenlikini eskertken.

U maqaliside "Bundaq qilishning bir usuli xitay diplomatlirini amérikadin qoghlap chiqirish we xitayning amérikadiki konsulxanilirini taqash. Béyjing héch bolmighanda amérika paytextide emdi xitay bilen yaxshi munasiwet ornitish idéyologiyesi ilahining ölgenlikini chüshinishi kérek," dep yazghan.

Amérikadiki kato institutining tetqiqatchisi mustafa aqyol ependining qarishiche, xitayning herikiti uning özige ziyan béridiken.

U mundaq deydu: "Xitay hökümiti wirus mesilisidiki jawabkarliqini üstige élishning ornigha uni amérikagha artish arqiliq özining mes'uliyetsiz bir hakimiyet ikenlikini ashkarilidi. Dunya xitaydin ibaret hakimmutleq hakimiyetning wirusning tarqilishigha sewebchi bolghanliqini chüshendi. Menche bundaq biyologiyelik mesilining dunyada qayta körülüp, insaniyetke tehdit qilishini héchkim xalimaydu. Shunga bundin kéyin dunyadiki döletler qandaq qilghanda bundaq tehditning qayta otturigha chiqishining aldini élish heqqide bir seperwerlik bashlinidu, dep qaraymen."

Amérika shirketliri institutida xitay tetqiqat bölümining mudiri den bluméntal maqaliside xitay heqqide toxtilip, mundaq dep yazghan: "Bu krizis xitayning kelgüsi bir nechche yilda bizge peyda qilidighan xewplirini ashkarilap berdi. Qandurulmighan arzulargha ige bu qudretlik döletning meqsitini amérika bilen sélishturghili bolmaydu. Eger biz bu tehditni kontrol qilishning yollirini tépip chiqmisaq, xitay özidiki mesililerni bizge éksport qilidu. U dölet ichidiki iqtidarsizliqidin yiraqlishishqa éhtiyajliq bolghachqa bixeterlik mesilisi peyda qilishqa urunidu. Biraq u hergizmu yéngi dunya tertipige yétekchilik qilalmaydu."

Toluq bet