Тоқсунда қурулған хитай завути зеһни аҗизларни қул орнида ишләтти

Турпан вилайитиниң тоқсун наһийисидә сичүәнлик хитайлар тәрипидин қурулған җя ерси қурулуш материяллири химийә санаәт завути әқли йетилмигән көчмәнләрни харлап ишләткәнлики сәвәбидин тақиветилгән. Хәвәрләрдин мәлум болушичә, бу завут сичүәнниң сәргәрданларни қутқузуш понкитидин елип кәлгән кишиләрни үч ‏- төт йилдин бери инсан қелипидин чиққан васитиләр билән харлап, ишлитип кәлгән икән.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2010-12-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнглийә, б б с радио телевизийисиниң 14 - декабир тарқатқан хәвири
Әнглийә, б б с радио телевизийисиниң 14 - декабир тарқатқан хәвири
www.bbc.co.uk

Бу вәқә шәншидики қара хумдан вәқәсидин кейин, хитайда паш болған йәнә бир қетимлиқ мейипләрни қул қилиш вәқәси шундақла йәнә бир инсан һәқлири сәтчилики сүпитидә дуня мәтбуатида ғулғула қозғиди.

Әнглийә, б б с радио телевизийисиниң 14 - декабир тарқатқан хәвиригә қариғанда, турпан вилайити тоқсун наһийисиниң күмүш йезисида әқли җәһәттин йетилмигән мәҗруһларни қул қилған бир химийә санаәт завути паш болған. Көчмән хитайлар тәрипидин қурулған бу завуттики 12 нәпәр ишчи, сичүәнниң чүшән наһийисидики бир сәргәрданларни қутқузуш понкитидин елип келингән әқли аҗиз мәҗруһлар болуп, завут игилири уларни үч ‏- төт йилдин бери харлап қул қилип кәлгән.

Бу завутқа мәҗруһларни өткүзүп бәргән чүшәндики сәргәрданларни қутқузуш понкитиниң мәсули зең лиңчуән, хитайниң һәммә җайлириға шундақ ишчиларни йөткәп кәлгән икән. Мәзкур сәргәрданларни қутқузуш понкитида йәнә зеһни аҗизлардин 11 и, йәнә бир қанчә зеһни мәлум дәриҗидә бинормал кишиләр бар икән.

Бу мәҗруһларни қул қилиш вәқәси, күмүштики бу завут әтрапида олтурушлуқ кишиләр тәрипидин паш қилинған болуп, паш қилғучилар, бу завутниң кечә ‏- күндүз иш тохтитип бақмиғанлиқини, әмма завут башқурғучилириниң бу әқли аҗиз ишчиларни қул орнида кечә ‏- күндүз ишлитип бирәр қетим иш һәққи бәрмәйдиғанлиқини, даим уруп тиллап, адәм қелипидин чиққан васитиләр билән харлап қул қилип келиватқанлиқини мәлум қилған. Тоқсун даирилири һазир мәзкур завутни печәтләп, завут вә наһийидики мунасивәтлик орунларниң қануний җавабкарлиқини тәкшүрмәктә икән.

Хитай ахбарат ториниң -14 декабир бу һәқтә тарқатқан хәвиридә көрситишичә, турпан вилайити тоқсун наһийә қанун органлири бүгүн бу һәқтә мәхсус ахбарат елан қилип,мәзкур наһийиниң күмүш йезисида қурулған химийә санаәт завутиниң әқли җәһәттин йетилмигән мәҗруһларни қул қилип ишләткәнлик вәқәсини тәкшүрүп ениқлиғанлиқи вә наһийидики әмгәк мулазимәт орунлирини тәкшүрүватқанлиқи, завут игилири ли шиңлин билән оғли ли чиңлуңларниң қолға елинғанлиқи һәққидә мәхсус баянат бәргән.

Хитай ахбарат ториниң мухбири, кишиләрниң инкасиға асасән тоқсундики мәзкур химийә санаәт завутиға -10 декабир йәни дуня инсан һәқлири күни берип мәхпий тәкшүрүш елип барған, у завут ичидә маскиму тақимиған, пүтүн бәдини һак болуп кәткән бир қанчә ишчиларниң һак тошуватқанлиқини, бир қанчә саәт тохтимай ишлисиму, бирәрсиниң уларни тамаққа чақирмиғанлиқини байқиған. Мухбир завутниң игиси ли шиңлиндин ишчилар немә үчүн зәһәрлиништин сақлинидиған кийим яки маска тақимайду дәп сориғанда, " бизниң ундақ әслиһәлиримиз толуқ әмәс, маска тарқитип бәрсәмму улар тақимайду " дәп җаваб бәргән.

Шундақла бу ишчиларни-2008 йили -9 айда сичүәндики һөкүмәт даирилири билән түзгән әмгәк тохтами бойичә әкәлгәнликини, қануний рәсмийәтлириниң толуқлуқини ейтқан. У йәнә ишчиларниң һәр вақ тамиқида гөш, сәй бар, безиләр йеңи кәлгәндә бирәр нәрсиниму көтүрәлмәйтти, яхши йегәчкә һазир яхши ишләйду" дегән. Әмма, мухбир бу ишчиларниң суюқаш ичиватқанлиқини, суюқаш бар корини икки итниң арилап ‏- арилап келип ялап қоюватқанлиқини көргән һәм сүрәткә тартивалған. Бу мәҗруһ ишчиларниң ятиқиму интайин вәйран болуп, кичик бир еғиз өйгә қоюлған сим яки яғач кариватқа кардон қәғәзниңла селип қоюлғанлиқини көргән.

Өзиниң ашкариланғанлиқини сезип қалған завут игиси ли, аилиси вә әқли мәҗруһ ишчиларни елип -12декабир чиңдуға қачқан, чиңду шәһәрлик җамаәт хәвпсизлик даирилири билән тоқсун даирилири маслишип -13декабир уларни тутуп кәлгән.

Биз бу вәқә һәққидә тоқсун наһийилик сақчи идариси, тоқсун наһийилик һөкүмәткә телефон қилдуқ әмма улар зияритимизни рәт қилди.

Бу хил қул қилиш вәқәсиниң хитайда тунҗи қетим паш болуши әмәс. 2007 - Йили шәншиниң кан астида 1000 дин артуқ қурамиға йәтмигән балилар вә мәҗруһларниң қул қилиниш вәқәси дуняни чөчүткән иди.

Мәзкур вәқә қайтидин дуняниң диққитини тартмақта. Вашингтондики лавгәй фонди җәмийитидин ән җу әпәнди мәзкур хәвәрдин өзиниң қаттиқ чүчүгәнликини билдүрди. У мундақ деди:

Бу вәқә хитайда биринчи қетим паш болуши әмәс, бу хил вәқәләр хитайда инсан һәқлириниң дәхли ‏- тәрүзға учришиниң қанчилик еғирлиқини, мәҗруһларниң һәқ ‏- һоқуқлириниң қандақ дәпсәндә болуватқанлиқини, хитай қануниниң бу җәһәттики йочуқлирини көрситипла қалмай, әң еғир тәрипи хитайда җәмийәт әхлақиниң, инсаний әхлақниң қайси дәриҗидә йиргәнгүдәк һаләттә икәнликини көрситип бериду. Бу вәқәдә хитай һөкүмити мәсулийитидин қечип қутулалмайду. Чүнки, сәргәрданларни қутқузуш орни һөкүмәтниң хәлқ ишлири органлири тәрипидин тәсис қилинған, даириләр бу вәқәни ‏- зеһни аҗизларни қул қилип сетишни шәхсләрниң қилмишиға артқан тәқдирдиму, башқуруш җәһәттики бошлуққа йәнила һөкүмәт җавабкар болуши керәк".

Толуқ бәт