Музикант адаләт исайива ханим билән уйғур музикилири һәққидә сөһбәт

2006-11-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт

tamara-adalet-200.jpg
Музикант адаләт исайива аниси тамара ханим билән. Рәсимни адаләт тәминлигән. Вәтән һәққидә қәсидә – уйғурларниң музикиси.. Адаләт ханимниң рәсим вә көрүнүшни торда қоюшқа қошулғиниға рәхмәт.

Адаләт исайива канада макгел университети музикологийә факултетида русийә музикиси вә уйғуршунаслиқ пәнлири бойичә илим тәһсил қиливатқан уйғур кандидат докторларниң бири.

Қазақистанниң алма-ата шәһиридә туғулған адаләт ханим 1990 -йилларда канадаға келип олтурақлашқан тунҗи әвлат уйғур көчмәнлиридур. Музикологийә илми адаләт ханимға ана мирас кәспи болуп, адаләтниң аниси тамара ханим 1980 - йиллири москвада музика нәзирийиси бойичә докторлуқ унвани алған. Адаләт исайива нөвәттә русийә музикиси вә ориентализм мәсилилири тоғрисида докторлуқ диссертатсийиси тәйярлимақта. У, йеқинда радиомизға келип зияритимизни қобул қилди вә уйғур музикиси һәққидики суаллиримизға җавап бәрди.

- яхшиму сиз адәләт ханим, радиомизниң зияритими қобул қилғанлиқиңиз үчүн көп рәхмәт. Сиз канада макгел университетида оқуветипсиз, уйғур музикиси һәққидә қандақ хизмәтлириңиз бар?

- Мән уйғур әнәниви миллий музикисини наһайити яқтуримән. Һәр қандақ аммибап музикилардинму көпрәк яхши көримән һәм аңлаймән. Мениң һазир асаслиқиним нахша - музикиларни ипадиләш услуби үстидә. Мен шуниңға ишинимәнки уйғур әнәниви классик музикиси мәйли ахбарат вастилирида болсун вә яки мәйли тәтқиқат саһәсидә болсун йетәрлик дәриҗидә яхши чүшәндүрүлмәйватқан саһә, дәп қараймән. Болупму шәрқий түркистанда уйғур әнәниви музикилириниң һәқиқи мәнисини толуқ ипадиләш орниға , әксинчә уни қисқартиш, аддийлаштуруш, музика қурулмиси, текистләр вә қошумчә текистларни қисқартиш йолиға кетиватиду. Буниң билән музикиниң һәқиқи мәниси, бәдиий чоңқурлуқи ипадиләнмәйватиду. Бу әһвалда музика наһайити адди бир нәрсигә айлинип қалмақта. Мән буни қобул қилғили болидиған нәрсә, дәп қаримаймән. Болупму бу йәрдә ипадилиниш услубидики мәсилә. Мениң докторлуқ диссертатсийәмниң асаси темиси шәрқ вә русийә музикилириниң ипадилиниш услуби мәсилисигә даир йәни русийә музикисидики шәрқ хәлқлириниң услуби.

- Уйғур 12 - муқаминиң уйғур музикисидики ролиға қандақ қарайсиз?

- Мениңчә 12муқамни уйғур музика сәнитиниң аниси, дийишкә болиду. Уйғурларму буни шундақ, дәп қарайду. Муқамниң келип чиқиш мәнбәсини наһайити узун йилларға, бир қанчә йүз йилларғичә берип тақилиши мумкин. Әң аз дегәндә 500 йиллиқ тарихини һәммимиз билимиз. Муқам узун йиллар җәрянида барлиққа кәлгәчкә 12 муқамни тарихимиз, сәнитимиз, мәдинийитимизни музика арқилиқ ипадиләйдиған вастә, десәк болиду. Муқам әсирләрдин бери давамлишип кәлгәчкә йәнә бир җәһәттә муқамни уйғур турмуш усулиниң музикида әкс - етиш шәкли, дәп қараш мумкин. Йәни муқам парчилири әмилийәттә шу дәврләрдики турмуш паалийитиниң ипадиси. Бу парчиларда турмушниң һәр қайси саһәлири әкс әттүрүлгән. У бизгә уйғур шеирийити вә усулини үгүтүпла қалмай, у йәнә бизгә уйғур пәлсәпәси, дин шундақла писхологийә вә тарихи чоңқурлуқни өгитиду. Шуниң билән биргә муқамниң музика қатлимидин биз инсани мунасивәтләр вә алақиларни һис қилимиз. Болупму муқам бизгә оттура асиядики башқа қериндаш милләтләр билән болған алақини һис қилдуриду. Мәсилән: муқамниң чоң нәғмисиниң мәнбәәсини кушан империйиси дәвригә бағлаш мумкин. Бу бизгә уйғурларниң кушан мәдәнийитиниң бир қисими һинди вә иран хәлқлири билән болған мунасивитини һис қилдуриду шундақла музика арқилиқ бизниң шу дәврдики билән болған мунасивитимиздин хәвәрдар қилиду. Мәсилән: биз музикидики ипадиләнгән туйғуларда шу хәлқләр билән охшаш кетидиған нурғун музика ритимлирини байқаймиз. Қисқиси 12 муқамни уйғур мәдәнийитиниң енсклопедийиси, дейиш керәк.

- Уйғур муқаминиң қәдимки кушан империйиси билән болған бағлиниши һәққидә тохталдиңиз. Муқамниң тарихини қанчинчи әсиргичә сүрүш мумкин?

- Муқамниң әсли мәнбәси зади қачандин башланған, қандақ тәрәққи қилди, дегән мәсилигә бир нимә дийиш тәс. Чүнки гәрчә биз муқам тоғрисида парчә - учурларға игә болсақму, лекин бу бизниң муқам тарихий тоғрисида, болупму муқамни паланчи дәврдин башланған дийишимизгә имканийәт бәрмәйду. Лекин шундақтиму биз оттура асия вә йипәк йоли милләтләр мәдинийитиниң асаси уқумини билгәнликимиз вә тонуйдиғанлиқимиз үчүн шуни дийәләймизки, муқамниң йилтизини тарихтин бурунқи иптидаий дәврләрдин башланған. Мән муқамниң тарихий йирақ заманларға берип тақишидиғанлиқиға ишинимән.

- Уйғур хәлқи әнәниви нахшилирини яхши көриду. Тәрәққиятқа әгишип яшларда поп музикилириға қизиқиш көпәймәктә. Поп музикилар билән уйғур килассик музикилири оттурисидики тәңпуңлуқ һәққидә қандақ қарайсиз?

- Мән ойлаймәнки музикиниң тәңпуңлиқини сақлаш керәк. Йәни бизниң әнәниви классик музикилиримиз билән ғәрб музикилири арисидики тәңпуңлуқни сақлаш керәк. Мәсилән оттура асия музикантлириниң арисида уйғурларниң "дәрвиш" музика ансамбили, дәйдиған бир музика өмики бар. Мениңчә дәрвиш музика ансамбили бу тәңпуңлиқни тапқан музика өмики болса керәк. Улар наһайити яхши музикиларни һазирлайду. Улар уйғурчә музикини наһайити яхши орундайду. Улар бәзи ғәрб музика елементлирини қобул қилған болсиму, лекин уларда ғәрб музика елементлирини уйғурчилаштуруп орундайдиған услуб бар. Уларни буни чандурмай туруп музикиниң миллий хаслиқини гәвдиләндүргән. Лекин шәрқий түркистанда көп музикиларниң мелодийиси наһайити адди. Бу әһвал бәзидә мени наһайити биарам қилиду. Чүнки мән мәдәнийитимизниң наһайити бай икәнликини билимән. Бу маңа худди мәдәнийитимиз аддийлишип кетип барғандәк туйғу бәрмәктә. Йәнә бир мәсилә шәрқий түркистанда бәзи тарихий нахша -музикилар чәкләнгән. Булар асасән тарихий нахшилар. Чүнки бу хитайниң сәнәт сиясити шундақла етник милләтләрни тарих темиларда чәкләш сиясити билән мунасивәтлик мәсилиләр. Бу йәрдики мәсилә бизниң тарихимиз өтүп кәтти. Мушу нахшилар билән шу дәврдә қалди. Бу йәрдики муһим мәсилә уйғурларниң һазирқи дәврни чүшиниш шундақла шу тарихий насхшиларда немиләрниң дийилмәкчи болғанлиқини билиштур. Бизниң ипархан, нузукум, сейит ночиға охшаш тарихий нахшиларға бай болсақму, әпсуски буларни өгиниш пурситидин мәһрум қеливатимиз. Бу нуқтидин ейтқанда мениң қаришим наһайити консерватип һесаблансиму, лекин консерватип болушумға сәвәбим бар. Бу сәвәбим тарихй нахша - музикилиримизни сақлап қелиш керәк, дәп қариғанлиқим үчүн болса керәк.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт