Зия сәмиди-йиллар сири (6)

2004-12-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт

ziya-semidi.jpg
Атақлиқ яғучи зия сәмиди

Милләтниң паҗиәлик тәқдирини өзгәртиш, уни илим-мәрипәт йолиға башлап, узун мәзгил мәдәнийәтсиз манҗу-хитай мустәбит һөкүмранлириниң зулмида техиму еғир җаһаләт вә қалақлиққа мәһкум қилинған милләтниң хәстиләнгән дилини илим-ирпан чирақлири билән йорутуп, уларниң милләтпәрвәрлик роһини урғутуш һәм әркинликниң, мустәқиллиқниң немә икәнлики һәққидә чүшәнчигә игә қилиш 20-әсирниң 30-йиллиридики уйғур зиялйлири, күрәшчилириниң алдиға қойған муһим вәзипилириниң бири болса керәк?!

Өз миллитигә көйгән уйғур зиялийлири

30-Йиллар уйғур һаятини бешидин өткүзгән шуниңдәк бир мәрипәтпәрвәр яш зиялий болуш сүпити билән бу күрәшләргә бивастә иштирак қилған язғучи зия сәмиди "йиллар сири" романиниң 4-китабиниң 2-қисимида "или вилайәтлик уйғур мәдәнийәт ақартиш уюшмиси" қурулғандин кейин, йүз бәргән тәрәққийпәрвәрлик билән җаһиллар, хитай миллитарстлириниң ғалчилири билән милләтпәрвәрләр арисидики сиясий вә идеолигийилик тоқунушлар әкис әттүриду.

язғучи әсиридә 30-йилларда мәдәнийәт вә иҗтимаий паалийәтләргә иштирак қилған һәм бу саһәдә актип рол ойниған бир қатар тарихий шәхсләрниң образини яритиш билән биргә йәнә 20-әсирниң 20-йиллирида йәттә су уйғурлириниң түрлүк сиясий һәрикәтлиригә актип қатнашқан әмма, кейин совет русийисиниң хитай миллитарстлар һөкүмити билән келишим түзүп, уйғурларниң өз тупрақлирида миллий мустәқиллиқни әмәлгә ашуруш арзусини вә күрәшлирини қурбан қилип, уларниң мәнпәәтлирини оюнчуқ тәриқисидә қурбан қилғанлиқиға нарази болғанлиқи түпәйлидин или тәрәпкә өтүп паналанған язғучи вә тарихчи нәзәр ғоҗа абдусәмәт, җәдид һәм нәширятчи һүсәйин бәг қатарлиқ шәхсләрниңму мәдәний ақартиш күрәшлиригә актип иштирак қилғанлиқи һәққидә тохтилиду.

yillar-siri.jpg
"Йиллар сири" ниң муқависи

Зия сәмидиниң йезишичә; бу икки шәхс алаһидә болуп, нәзәр ғоҗа абдусәмәт 20-йилларниң башлирида қазан, уфа қатарлиқ җайлардики гезитләрдә вә "шора" намлиқ җурналда уйғур тарихиға аит көплигән илмий мақалиларни йезип қилған, кейинрәк болса"назугум"дастанини йезип нәшир қилдурған.

Зия сәмиди бу икки авангарт зиялий һәққидә мундақ язиду;

"Нәзәр ғоҗа абдусәмәтоп билән һүсәйин бәг юнусоп иккиси бир мәпкүрә, бир ғайидики адәмләр, һәр иккилиси җәдидчи-мәрипәтчи,атишин милләтчиләр.Һүсәйин бәг әмәлийәтчил-тәшәббускар; у, йеңи мәктәпләр ечиш,мәтбә-нәширият ишлирини җари қилишта башламчилиқ қилғанлиқтин" биринчи нәшириятчи" дегән шәрәплик намға сазавәр болған. Ғулҗидики"һүсәйнийә мәктипи" билән "һүсәйнийә мәтбәәси" униң илғар паалийәтчиләргә мунасивәтлик тарихий ядигарлиқлиридур".1920-Йиллириниң башлирида ғулҗида бина қилинған "дәрнәк" мәктипиниң асасчилиридин бири болған һүсәйин бәг феодал –милитаристлар тәрипидин тәқип қилинип, вәһшиләрчә қийнаш азаблирини чәккән иди".

Иттипақсизлиқ- дүшмән үчүн қиммәтлик пурсәт

язғучи әсириниң бу баблирида йәнә қәшқәр вә ғулҗида башланған бир мәйдан мәрипәтпәрвәрлик вә миллий ойғиниш күришиниң үрүмчидики шең шисәй башлиқ хитай миллитаристлар гуруһини сарасимға селип, уларниң өз җасуслирини әвәтип, парчилаш тактикиси қоллиниш арқилиқ мәзкур долқунни пәсәйтивәтмәкчи болғанлиқини язиду; шең шисәй өзиниң йеқин адими лию йүлинни ғулҗиниң әһвалини игилишкә әвәтиду. Лю йүлин шу җайдики миллий хаинлар вә ишпийонлардин пайдилинип, зиялиларниң әһвалини игиләйду; зия сәмиди шең шисәйниң әйни вақитта ғулҗидики қисмән айримичи надан кишиләр арисида мәвҗут таранчи – уйғур җидилидин пайдилиниш тактикисини қоллинип, бу зиддийәткә вәкиллик қилидиған адәмләр арқилиқ пиланлиқ һалда мәзкур зиддийәтни хәлқ ичидә техиму кеңәйтиш чарисини қолланғанлиқини җасус султан билән лю йүлинниң сөһбити арқилиқ йорутиду.

Шең шисәйниң йеңи иҗадийити-таранчи миллити

Зия сәмиди әйни вақитта или вадисида қисмән адәмләр арисида мәвҗут болған таранчи –уйғур җидили һәққидә мундақ мәлумат бериду;

" Өзини таранчилар дәп атиғанларниң бешида һакимбәг ғоҗа, мамутхан болуп, улар таранчилар айрим милләт болуш дәвасини қилишиду; "розибақийепчилар" дегинимиз уйғур уюшмисиниң рәиси тейип һаҗи билән заманға охшиған кишиләр болуп, булар бир пүтүн уйғур дәвасиниң байрақлиридур. Улар; или таранчилири йәни илилиқлар, қумул-турпанлиқлар, кучар-ақсулуқлар, қәшқәр-хотәнликләр һәммиси аҗралмас бир пүтүн уйғур миллитиниң гәвдисини тәшкил қилиду. Пәқәтла йәр шараити айрилмиси бойичила туғулған йериниң қәйәр икәнликини көрситиш үчүнла :"лиқ ,лик" қошумчисини қолланған халас."

Зия сәмиди шең шисәй ғулҗиға әвәткән лю йүлиң билән җасус султанниң сөһбити һәққидә мундақ язиду; лю йүлин султанниң таранчи-уйғур җидили һәққидики парчилаш тактикиси һәққидә аңлап болғандин кейин мундақ дәйду;

"Мениң күлкәм һәргиз тапа-тәнә әмәс, бәлки достларчә һәзил күлкиси-дәрвәқә "уйғур –таранчи" дегән қош аталмини айриветиш пурсити кәлди шуниң үчүнму даһимиз шең дубәнниң көрсәтмиси бойичә шинҗаңдики он төтинчи милләт-таранчиларни рәсми елан қилмақчи."

Сатқинларниң мәмнунийити-милләтниң паҗиәси

Султан болса йеник уһ тартип, мәмнунийәтлик билән күлүмсирәйду. язғучи мәзкур қолчомақниң роһи һалити вә ғәризи һәққидә өз баянлирини мундақ давамлаштуриду;

"Шәхсий раһәт-параһәтлиринила ойлайдиған бу шөһрәтпәрәс миллий муртәд миллитарст, мустәбит шең шисәй сияқидикиләрниң уйғурларни парчилап, бир пүтүнлүкни пачақлаш, қәдимдин уйғурларниң ана макани шәрқий түркистанниң варислиқ игидарчилиқини нәччигә тәхсимләп,уйғурларниң қануний үлүшини талан-тараҗ қилиштәк интайин рәзил мәхсәт-муддиалириниң түп мәнисини ойлап баққанмиду? яқ ! миллий мунапиқлар милләт гемини ойлиса һәргизиму миллитини сатмас,мунапиқлиқ қилмас идидә ! уларниң тәбиити сатқин вә азғунлуқтин ибарәт халас!"

Зия сәмиди ахирисида шең шисәйниң әнә шундақ һилә-нәйрәңлири вә тактикилири астида махмутхан қатарлиқ адәмләрни таранчи миллитинимң вәкили қилип тәйярлап, тунҗи қетимлиқ өлкилик қурултайға қатнаштуруп, таранчи дәп аталған или уйғурлирини бир пүтүн уйғур миллитидин бөлуп, айрим милләткә айландурғанлиқи йәни"шинҗаңдики 14 милләт" айримисини елан қилғанлиқини оттуриға қойиду.

Зия сәмиди ; хитай миллитарстлириниң бу хил һилилири, рәзил мәхсәтлиригә даим дегүдәк уйғурларниң өз ичидин чиққан бир қисим муртәдләрниң маслашқанлиқи, мустәбитләрниң һаман бу хил мәнсәппәрәс, өз шәхсий мәнпәәти үчүн һәммини қурбан қилидиған адәмләрдин пайдилинип, өзлириниң көзлигән нишанлириға йәткәнликини хуласилиди; униң оттуриға қоюшичә; әнә шундақ адәмләрниң иттипақсизлиқ қилип, өз шәхсий мәнпәәтлиригә чоғ тартқанлиқи үчүн ахири шең шисәй" таранчи"миллити дегән сүний милләтни айрип чиқалиди.(Үмидвар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт