Ziya semidi-yillar siri (6)

2004-12-29
Élxet
Pikir
Share
Print

ziya-semidi.jpg
Ataqliq yaghuchi ziya semidi

Milletning paji'elik teqdirini özgertish, uni ilim-meripet yoligha bashlap, uzun mezgil medeniyetsiz manju-xitay mustebit hökümranlirining zulmida téximu éghir jahalet we qalaqliqqa mehkum qilin'ghan milletning xestilen'gen dilini ilim-irpan chiraqliri bilen yorutup, ularning milletperwerlik rohini urghutush hem erkinlikning, musteqilliqning néme ikenliki heqqide chüshenchige ige qilish 20-esirning 30-yilliridiki Uyghur ziyalyliri, küreshchilirining aldigha qoyghan muhim wezipilirining biri bolsa kérek?!

Öz millitige köygen Uyghur ziyaliyliri

30-Yillar Uyghur hayatini béshidin ötküzgen shuningdek bir meripetperwer yash ziyaliy bolush süpiti bilen bu küreshlerge biwaste ishtirak qilghan yazghuchi ziya semidi "yillar siri" romanining 4-kitabining 2-qisimida "ili wilayetlik Uyghur medeniyet aqartish uyushmisi" qurulghandin kéyin, yüz bergen tereqqiyperwerlik bilen jahillar, xitay millitarstlirining ghalchiliri bilen milletperwerler arisidiki siyasiy we idé'oligiyilik toqunushlar ekis ettüridu.

Yazghuchi esiride 30-yillarda medeniyet we ijtima'iy pa'aliyetlerge ishtirak qilghan hem bu sahede aktip rol oynighan bir qatar tarixiy shexslerning obrazini yaritish bilen birge yene 20-esirning 20-yillirida yette su Uyghurlirining türlük siyasiy heriketlirige aktip qatnashqan emma, kéyin sowét rusiyisining xitay millitarstlar hökümiti bilen kélishim tüzüp, Uyghurlarning öz tupraqlirida milliy musteqilliqni emelge ashurush arzusini we küreshlirini qurban qilip, ularning menpe'etlirini oyunchuq teriqiside qurban qilghanliqigha narazi bolghanliqi tüpeylidin ili terepke ötüp panalan'ghan yazghuchi we tarixchi nezer ghoja abdusemet, jedid hem neshiryatchi hüseyin beg qatarliq shexslerningmu medeniy aqartish küreshlirige aktip ishtirak qilghanliqi heqqide toxtilidu.

yillar-siri.jpg
"Yillar siri" ning muqawisi

Ziya semidining yézishiche؛ bu ikki shexs alahide bolup, nezer ghoja abdusemet 20-yillarning bashlirida qazan, ufa qatarliq jaylardiki gézitlerde we "shora" namliq jurnalda Uyghur tarixigha a'it köpligen ilmiy maqalilarni yézip qilghan, kéyinrek bolsa"nazugum"dastanini yézip neshir qildurghan.

Ziya semidi bu ikki awan'gart ziyaliy heqqide mundaq yazidu؛

"Nezer ghoja abdusemetop bilen hüseyin beg yunusop ikkisi bir mepküre, bir ghayidiki ademler, her ikkilisi jedidchi-meripetchi,atishin milletchiler.Hüseyin beg emeliyetchil-teshebbuskar؛ u, yéngi mektepler échish,metbe-neshiriyat ishlirini jari qilishta bashlamchiliq qilghanliqtin" birinchi neshiriyatchi" dégen shereplik namgha sazawer bolghan. Ghuljidiki"hüseyniye mektipi" bilen "hüseyniye metbe'esi" uning ilghar pa'aliyetchilerge munasiwetlik tarixiy yadigarliqliridur".1920-Yillirining bashlirida ghuljida bina qilin'ghan "dernek" mektipining asaschiliridin biri bolghan hüseyin beg fé'odal –militaristlar teripidin teqip qilinip, wehshilerche qiynash azablirini chekken idi".

Ittipaqsizliq- düshmen üchün qimmetlik purset

Yazghuchi esirining bu bablirida yene qeshqer we ghuljida bashlan'ghan bir meydan meripetperwerlik we milliy oyghinish kürishining ürümchidiki shéng shisey bashliq xitay millitaristlar guruhini sarasimgha sélip, ularning öz jasuslirini ewetip, parchilash taktikisi qollinish arqiliq mezkur dolqunni peseytiwetmekchi bolghanliqini yazidu؛ shéng shisey özining yéqin adimi liyu yülinni ghuljining ehwalini igilishke ewetidu. Lyu yülin shu jaydiki milliy xa'inlar we ishpiyonlardin paydilinip, ziyalilarning ehwalini igileydu؛ ziya semidi shéng shiseyning eyni waqitta ghuljidiki qismen ayrimichi nadan kishiler arisida mewjut taranchi – Uyghur jidilidin paydilinish taktikisini qollinip, bu ziddiyetke wekillik qilidighan ademler arqiliq pilanliq halda mezkur ziddiyetni xelq ichide téximu kéngeytish charisini qollan'ghanliqini jasus sultan bilen lyu yülinning söhbiti arqiliq yorutidu.

Shéng shiseyning yéngi ijadiyiti-taranchi milliti

Ziya semidi eyni waqitta ili wadisida qismen ademler arisida mewjut bolghan taranchi –Uyghur jidili heqqide mundaq melumat béridu؛

" Özini taranchilar dep atighanlarning béshida hakimbeg ghoja, mamutxan bolup, ular taranchilar ayrim millet bolush dewasini qilishidu؛ "rozibaqiyépchilar" déginimiz Uyghur uyushmisining re'isi téyip haji bilen zaman'gha oxshighan kishiler bolup, bular bir pütün Uyghur dewasining bayraqliridur. Ular؛ ili taranchiliri yeni ililiqlar, qumul-turpanliqlar, kuchar-aqsuluqlar, qeshqer-xotenlikler hemmisi ajralmas bir pütün Uyghur millitining gewdisini teshkil qilidu. Peqetla yer shara'iti ayrilmisi boyichila tughulghan yérining qeyer ikenlikini körsitish üchünla :"liq ,lik" qoshumchisini qollan'ghan xalas."

Ziya semidi shéng shisey ghuljigha ewetken lyu yüling bilen jasus sultanning söhbiti heqqide mundaq yazidu؛ lyu yülin sultanning taranchi-Uyghur jidili heqqidiki parchilash taktikisi heqqide anglap bolghandin kéyin mundaq deydu؛

"Méning külkem hergiz tapa-tene emes, belki dostlarche hezil külkisi-derweqe "Uyghur –taranchi" dégen qosh atalmini ayriwétish pursiti keldi shuning üchünmu dahimiz shéng dubenning körsetmisi boyiche shinjangdiki on tötinchi millet-taranchilarni resmi élan qilmaqchi."

Satqinlarning memnuniyiti-milletning paji'esi

Sultan bolsa yénik uh tartip, memnuniyetlik bilen külümsireydu. Yazghuchi mezkur qolchomaqning rohi haliti we gherizi heqqide öz bayanlirini mundaq dawamlashturidu؛

"Shexsiy rahet-parahetlirinila oylaydighan bu shöhretperes milliy murted millitarst, mustebit shéng shisey siyaqidikilerning Uyghurlarni parchilap, bir pütünlükni pachaqlash, qedimdin Uyghurlarning ana makani sherqiy türkistanning warisliq igidarchiliqini nechchige texsimlep,Uyghurlarning qanuniy ülüshini talan-taraj qilishtek intayin rezil mexset-muddi'alirining tüp menisini oylap baqqanmidu? yaq ! milliy munapiqlar millet gémini oylisa hergizimu millitini satmas,munapiqliq qilmas idide ! ularning tebi'iti satqin we azghunluqtin ibaret xalas!"

Ziya semidi axirisida shéng shiseyning ene shundaq hile-neyrengliri we taktikiliri astida maxmutxan qatarliq ademlerni taranchi millitinimng wekili qilip teyyarlap, tunji qétimliq ölkilik qurultaygha qatnashturup, taranchi dep atalghan ili Uyghurlirini bir pütün Uyghur millitidin bölup, ayrim milletke aylandurghanliqi yeni"shinjangdiki 14 millet" ayrimisini élan qilghanliqini otturigha qoyidu.

Ziya semidi ؛ xitay millitarstlirining bu xil hililiri, rezil mexsetlirige da'im dégüdek Uyghurlarning öz ichidin chiqqan bir qisim murtedlerning maslashqanliqi, mustebitlerning haman bu xil mensepperes, öz shexsiy menpe'eti üchün hemmini qurban qilidighan ademlerdin paydilinip, özlirining közligen nishanlirigha yetkenlikini xulasilidi؛ uning otturigha qoyushiche؛ ene shundaq ademlerning ittipaqsizliq qilip, öz shexsiy menpe'etlirige chogh tartqanliqi üchün axiri shéng shisey" taranchi"milliti dégen süniy milletni ayrip chiqalidi.(Ümidwar)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet