Amérika térrorluq mesiliside némishqa xitayning gépige ishen'gen?

Muxbirimiz jewlan
2020-11-11
Élxet
Pikir
Share
Print

10-Noyabir amérikida chiqidighan "Diplomatiye" zhurnilida "Amérika térrorluq mesiliside némishqa xitayning gépige ishen'gen?" namliq bir maqale élan qilin'ghan bolup, amérika hökümitining eyni chaghda némishqa "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatini térroluq tizimlikige kirgüzüp qoyghanliqi tehlil qilin'ghan.

Maqalide éytilishiche, amérika tashqiy ishliri ministiri mayk pampéyo 10-ayning 20-küni "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatini térrorluq teshkilati tizimlikidin chiqiriwetkendin kéyin, xitay buninggha küchlük naraziliq bildürgen. Chünki xitay mezkur teshkilatni Uyghurlardin kélidighan térrorluq tehditining bir qismi dep qaraydighan bolup, mushuni bahane qilip Uyghurlarni qebih usulda basturup kelgen idi.

Eslide 2001-yil 10-ayda amérika prizidéni jorj bush "Asiya iqtisadiy hemkarliq yighini" da xitayning "Térrorluqqa qarshi küresh" ni bahane qilip az sanliq milletlerge ziyankeshlik qilmasliqi kéreklikini éytqan. 2002-Yil 3-ayda amérika tashqiy ishlar ministirining yardemchisi lorn krinér "Uyghur aptonom rayonidiki bir az köprek erkinlik telep qiliwatqan kishilerni térrorchi déyish xata" dégen. Emma xitayning "Sherqiy türkistan islam herikiti 90-yillarda 200 nechche qétim térrorluq hujumi qozghidi, 162 adem öldi, 440 adem yarilandi," dep toxtimay yalghan teshwiq qilishi we erz qilishi netijiside amérika 2002-yil 8-ayda "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni "Térrorluq teshkilati" dep tizimlap qoyghan. 2009-Yil 9-ayda birleshken döletler teshkilatimu mezkur teshkilatni kishilik hoquq kéngishining térrorluq teshkilati tizimlikige kirgüzüp qoyghan.

Bu maqalide yene munular qeyt qilin'ghan: amérika qozghighan "Térrorluqqa qarshi jeng" peyda qilghan islamiy fobiya (musulmanlardin qorqush pisxikisi) din xitay nahayiti kem uchraydighan pursetni körüp yetken bolup, Uyghur musulmanlirini xelq'aragha térrorchi körsitish arqiliq xelq'araning bu milletke bolghan qarishini tüptin özgertmekchi bolghan. Shuningdin bashlap xitay hökümiti Uyghurlarni "Xitayni parchilashqa urunidighan bölgünchi, xelq'aragha tehdit salidighan térrorchi" dégen nam bilen qarilap, ularni basturush we yoqitish qedimini tézletken we buni yuqiriqi betnamlar bilen xelq'aragha heqliq körsitishke urun'ghan. Buning üchün xitay "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatini "Xelq'ara térrorluq teshkilati tizimliki" de dawamliq turghuzushqa küchep kelgen؛ hetta "Sherqiy türkistan térrorchiliri" namliq aq tashliq kitab élan qilghan.

Maqalide körsitilishiche, amérikaning "11-Sintebir weqesi" din kéyin, yeni 2002-yil "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatini "Térrorluq teshkilati" dep békitishi bu teshkilatning emeliy ehwaligha qarap békitken qarari emes, belki térrorluqqa qarshi meydanini bildürüsh üchünla chiqarghan qarari iken. Emeliyette bu teshkilat xitayda bolsun yaki dunyaning her qandaq yéride bolsun, héchqandaq térrorluq pa'aliyiti élip barmighan. 2003-Yil 10-ayda mezkur teshkilatning bashliqi pakistanda qoralliq hujumgha uchrap ölüp ketkendin kéyin, bu teshkilat emeliyette mewjut bolmighan, emma xitay "Bu teshkilat qayta tirildi" dep yalghan teshwiqatini dawamlashturghan. Maqalide mundaq déyilgen: "Eger '11-sintebir weqesi' yüz bermigen, 'dunya miqyasida térrorluqqa qarshi küresh' meydan'gha kelmigen bolsa, mezkur teshkilatmu otturigha chiqip qalmighan bolatti."

Toluq bet