تارىخ-بۈگۈن

ئامېرىكانىڭ ئۇيغۇر دىيارىنىڭ سىياسىي تەقدىرى ھەققىدە مەلۇم پوزىتسىيەدە بولۇشى 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشى ۋە كۈچىيىش جەريانى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىدى.

يوسىف ستالىن ۋە ماۋ زېدوڭنىڭ دوستلۇقىغا پۇتلاشقان «ئۇيغۇر تارىخى» (2)

ئارخېئولوگ ۋە تارىخشۇناس ئا. ن بېرنشتام ئۆزىنىڭ «ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى ۋە دەسلەپكى ئوتتۇرا ئەسىرلەر تارىخىنىڭ قىسسىلىرى» ناملىق ئەسىرىنى يېزىشنىڭ تۈپ مۇددىئاسىنى ئىپادە قىلغان.

شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى ئوفىتسېرىنىڭ جەڭگاھ خاتىرىلىرى ( 1)

ھاكىم تۇرسۇننىڭ: «مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى جەريانىدا مەن ھەقدار بولغان ئىشلار» ناملىق ئەسلىمىسى.

«مەنزىلگە يېتەلمىگەن سەپەرلەر» دىكى تارىخىي مۇساپىلەر (1)

1940-يىللاردىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەربىي ۋە مەمۇرىي خادىملىرىنىڭ قالدۇرغان ئەسلىمىلىرى بىرئاز كۆپرەك.

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ «كۈرەش» ژۇرنىلىدىكى تۈپ ئىدىيە - مىللىي ئازادلىق

1944-يىلىدىن 1949-يىلىغىچە داۋاملاشقان شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابى دەۋرىدە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى مەتبۇئات ئىشلىرىغا، جۈملىدىن مەتبۇئات ئارقىلىق خەلقنى تەربىيەلەش، ئىنقىلابقا چاقىرىش، سەپەرۋەرلىك قىلىش ۋە مىللىي ھەم ۋەتەنپەرۋەرلىك روھنى تۇرغۇزۇشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەنىدى.

ئۇنتۇلۇپ كەتكەن ئۇنتۇلماس قەھرىمانلار-تۇرسۇن ئىسرائىل (2)

تۇرسۇن ئىسرائىل بىر قىسىم مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىرى بىلەن بىر قاتاردا خىتاي كومپارتىيەسى تەرىپىدىن مۇھىم رەھبىرى خىزمەتلەرگە جەلپ قىلىنىدۇ.

ئۇنتۇلۇپ كەتكەن ئۇنتۇلماس قەھرىمانلار-تۇرسۇن ئىسرائىل

20-ئەسىردىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى تارىخىي شەخسلىرىنىڭ خېلى كۆپى 1949-يىلىدىن باشلانغان مۇھاجىرەت ھايات مۇساپىلىرىنى باشتىن كەچۈرۈپ، چەتئەللەردە ھاياتتىن ئۆتتى.

ئامېرىكادىكى ئاخىرقى «غازى» ئەدھەمجان زاكىرنىڭ ھايات سەپىرى(2)

ئەدھەمجان ئەپەندى ئەينى ۋاقىتتىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەھبەرلىرىدىن ئەلىخان تۆرە، ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار بىلەن ئۇچراشقان، ئۇلارنىڭ يالقۇنلۇق نۇتۇقلىرىنىڭ كۆپ قېتىم ئاڭلىغانىدى.

ئامېرىكادىكى ئاخىرقى «شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابى غازىسى» - ئەدھەمجان زاكىرنىڭ ھايات سەپىرى (1)

2020-يىلى، 24-يانۋار جۈمە كۈنى، ئامېرىكانىڭ ۋىرجىنىيە شتاتى ۋە ئەتراپتىكى شتاتلاردا ياشايدىغان ئۇيغۇرلار ئۈچۈن تولىمۇ قايغۇلۇق بىر كۈن بولدى.

بىر ئەسىرلىك مەخپىي دوكلات: ئابدۇللا روزىباقىنىڭ بولشېۋىكلاردىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازادلىقىنى قوللىشىنى تەلەپ قىلىشى(3)

ئابدۇللا روزىباقىيېفنىڭ قەيت قىلىشىچە، 1922-يىلى، پەرغانە ۋادىسى، يەتتىسۇ ۋە باشقا جايلاردىكى قەشقەرىيە ۋە جۇڭغارىيەدىن كۆچۈپ چىقىپ يەرلىشىپ قالغان ئۇيغۇر ئاھالىسىنىڭ سانى 800 مىڭ ئىدى.

بىر ئەسىرلىك مەخپىي دوكلات: ئابدۇللا روزىباقىنىڭ بولشېۋىكلاردىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازادلىقىنى قوللىشىنى تەلەپ قىلىشى(2)

قەشقەرىيەنىڭ ئاھالە، مىللەت، ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى ۋە ئۇيغۇر ئىنقىلابىنىڭ قىسمىتى

بىر ئەسىرلىك مەخپىي دوكلات: ئابدۇللا روزىباقىنىڭ بولشېۋىكلاردىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئازادلىقىنى قوللىشىنى تەلەپ قىلىشى(1)

ئابدۇللا روزىباقى رۇسىيە ھۆكۈمىتىنى قەشقەرىيەدىكى ئىنقىلابقا قوزغاشقا تىرىشقان

1949-يىلى ۋە 2020-يىلىنىڭ يېڭى يىلى ئۇيغۇرلارغا نېمىلەرنى ئاتا قىلدى؟

نۇرمۇھەممەد سادىقوف: «خىتاي كومپارتىيەسى ئۇيغۇرلار دىيارىنى ئىگىلەپ، ئۆز ھاكىمىيىتىنى تىكلىگەن 1949-يىلى ئۇزۇتۇپ، 1950-يىلى كۈتۈۋېلىش ئۇيغۇرلار ئۈچۈن دەرت-ئەلەمنىڭ باشلىنىشى بولدى.»

مۇنىر يېرزىن: ئەخمەتجان قاسىمى ئەلىخان تۆرىدىن كېيىن ھۆكۈمەت ۋە خەلقنىڭ ئالىي رەھبىرى ئىدى

ئەخمەتجان قاسىمى ئەلىخان تۆرە سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئېلىپ كېتىلگەندىن كېيىن ھۆكۈمەت ۋە ئىنقىلابنىڭ رەھبىرىگە ئايلانغان.

مۇنىر يېرزىن: 1945-1947-يىللىرى ئۈرۈمچىدە خىتايلار سېپىل ئىچىگە بېكىنىپ ياشايتتى

مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، ئەينى ۋاقىتتا ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرلار نوپۇس جەھەتتە ئەڭ كۆپ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 75% نى تەشكىل قىلاتتى.

مۇنىر يېرزىن: مىللىي ئارمىيە ئۈرۈمچىگە ھۇجۇم قىلسا، ئۈرۈمچىنى ئازاد قىلالايتتى

مىللىي ئارمىيە قوشۇنلىرى 13-سېنتەبىر كۈنى ماناس دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىغا يېتىپ كېلىپ داۋاملىق شەرققە يۈرۈش قىلىپ، ئۈرۈمچىنى ئازاد قىلىشقا تەييارلاندى.

شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ ئاخىرقى ئوفىتسېرىنىڭ كەچمىشلىرى (2)

ئابدۇللاجان ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇلار 1945-يىلى 9-ئايلاردا غۇلجا زاپاس 4-پىيادىلەر پولكىغا تەقسىم قىلىنغان ۋە كېيىن ئازاد نىشانلىق 2-پولكتا تۇرغان.

شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ ئاخىرقى ئوفىتسېرىنىڭ كەچمىشلىرى (1)

1933-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىگە 86 يىل، 1944-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە 75 يىل توشتى.

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى مىللىي ئارمىيەسى ئېيتقان مارشلار

بۇنىڭدىن 75 يىل ئىلگىرىكى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دۆلەت گېربى، مۇكەممەل قانۇن-تۈزۈملىرى، دۆلەت ئاپپاراتلىرى، دۆلەت سىياسىتى، شۇنىڭدەك مۇنتىزىم زامانىۋى ئارمىيەسىگە ئىگە دۇنيانىڭ ئىلغار مۇستەقىل جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە قەد كۆتۈرگەنىدى.

ئابدۇرېشىت سەلىموف: ھايات مۇساپەمدىكى ئەڭ بەختلىك كۈنلەر شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دەۋرىدە ئۆتكەن (2)

سابىق شەرقىي تۈركىستان ئارمىيەسى ئوفىتسېرى ئابدۇرېشىت سەلىموفنىڭ ھايات خاتىرىسى: مىللىي ئارمىيە ئوفىتسېرىدىن مۇساپىرلىق سەپىرىگىچە

ئابدۇرېشىت سەلىموف: ھايات مۇساپەمدىكى ئەڭ بەختلىك كۈنلەر شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دەۋرىدە ئۆتكەن (1)

سابىق شەرقىي تۈركىستان ئارمىيەسى ئوفىتسېرى ئابدۇرېشىت سەلىموفنىڭ ھايات خاتىرىسى: ئىنقىلاب قوينىغا قوشۇلۇش

شەرقىي تۈركىستان ياكى ئۇيغۇرىستاندىن «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىغا»

سەيپىدىن ئەزىزنىڭ ئۆز ئەسلىمىسىدە قەيت قىلىشىچە، 1952-يىلى، ۋاڭ جىن ئۇنىڭغا ماۋ زېدۇڭنىڭ ئۇنىڭ مىللىي ئاپتونومىيە توغرىسىدا كونكرېت پىكىر قويۇشىنى تەلەپ قىلغانلىقىنى يەتكۈزگەن.

«51 چىلەر» نىڭ ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇش تەلىپىنىڭ ئارقىسىدىكى سەيپىدىن ئەزىز لايىھەسىنىڭ بەربات بولۇشى

1944-1949-يىللىرىدىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىغا قاتناشقان غۇلجىدىكى «51 زىيالىي» نىڭ 1951-يىلى، 4-مارت كۈنى ئاچقان ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇش مەسىلىسى ھەققىدىكى يىغىنىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى تاسادىپىي ئەمەس ئىدى.

«51 چىلەر» نىڭ ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇش تەلىپىنىڭ بەربات بولۇشى (1)

بۇ يىل 1-ئۆكتەبىر خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىغا، شۇنىڭدەك خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شىنجاڭنى تىنچلىق بىلەن ئازاد قىلدۇق دەپ جاكارلىغانلىقىغا 70 يىل توشقان كۈندۇر.

سەيپىدىن ئەزىزنىڭ ئوقۇرمەنلەرگە يەتمىگەن «ئۆمۈر داستانى» نىڭ 3-تومىدىكى ئۇچۇرلار (6)

1950-يىلى 17-فېۋرال كۈنى ماۋ زېدوڭ ۋە جۇ ئېنلەي بېيجىڭغا قايتىش ئالدىدا ستالىن ئۇلار ئۈچۈن بەرگەن ئۇزىتىش زىياپىتىگە سەيپىدىن ئەزىزمۇ قاتناشتى.

ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلارنىڭ «ئايروپىلان قازاسى سىرى» نىڭ 70-يىللىقى

ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋە شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابىنىڭ سىياسىي-ھەربىي رەھبەرلىرىنىڭ ئۆلۈمىگە بۇ يىل 27-ئاۋغۇست كۈنى 70 يىل توشتى.

سەيپىدىن ئەزىزنىڭ ئوقۇرمەنلەرگە يەتمىگەن «ئۆمۈر داستانى» نىڭ 3-تومىدىكى ئۇچۇرلار (5)

ماۋ زېدوڭ ستالىننىڭ شىنجاڭ، يەنى ئۇيغۇر دىيارى بىلەنمۇ ئايرىم كېلىشىم تۈزۈش تەلىپىگە بىنائەن، سەيپىدىن ئەزىز باشچىلىقىدىكى بىر شىنجاڭ ۋەكىللەر ئۆمىكىنى تەشكىللەپ، موسكۋاغا ئېلىپ كەلگەنىدى.

تولۇق بەت