"51 Chiler" ning Uyghuristan jumhuriyiti qurush telipining berbat bolushi (1)

Muxbirimiz ümidwar
2019-10-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.
Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.
RFA/Oyghan

Bu yil 10-ayning 1-küni xitay xelq jumhuriyitining qurulghanliqigha, shuningdek xitay hökümitining shinjangni tinchliq bilen azad qilduq dep jakarlighanliqigha 70 yil toshqan kündur. Xitay hökümiti özining 70 yilliq toyini eng daghdughiliq we eng zor herbiy parat bilen qarshi élipla qalmastin belki xitay kompartiyesining shinjangni tinchliq bilen azad qilghan bu 70 yil ichide Uyghur qatarliq milletlerni bextiyar hayatqa érishtürgenliki, Uyghurlarning siyasiy, dini, milliy, medeniyet hoquqlirini yuqiri derijide kapaletke ige qilghanliqini teshwiq qilmaqta. Epsuski, xitayning mezkur 70 yilliq dölet toyi Uyghur diyarida milyonlighan Uyghurlarning qayta terbiyelesh lagérlirigha solinip, milliy, diniy we medeniyet kimlikliridin tandurushtek ménge yuyushqa, Uyghurlarning öz tilida ma'arip terbiyesi élishi cheklinip, minglighan Uyghur ziyaliyliri, proféssor, doktorliri, sen'etkarliri, dini erbabliri, edibliri we soda-sana'etchiliri lagérlargha hem türmilerge tashlinishqa uchrighan peytke toghra keldi. Shundaq bolushigha qarimay, xitay hökümiti özlirining 1949-yili shinjangni tinchliq bilen azad qilghandin buyan Uyghur diyaridiki türlük xizmetliride, jümlidin milliy siyasitide 70 yil ichide zor muweppeqiyetlerni qolgha keltürgenlikini medhiyelimekte. Lékin, xitay kompartiyesi heqiqeten, shinjangni, yeni Uyghurlar diyarini tinchliq bilen azad qilghanmu? elwette, bu heqte xitay hökümitining eksi köz qarashlar burunmu bolghan we hazirmu mewjut bolmaqta. Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi qehriman ghojamberdi xitay kompartiyesi Uyghurlarni diyarini azad qilghan emes, belki ishghal qilghan dep qaraydu.

Heqiqeten, 1944-yili bashlan'ghan milliy azadliq inqilabi heriketning, shuningdek 1944-yili, 12-noyabir küni ghuljida qurulghan musteqil sherqiy türkistan jumhuriyitining siyasiy-herbiy rehberliri exmetjan qasimi, is'haqbék munonof, delilqan sugurbayéf, abdukérim abbasof qatarliqlar 1949-yili, 8-ayda ayropilan qazasigha uchrighandin kéyin, 1949-yili, 10-ayning axirlirida xitay xelq azadliq armiyesi sowét ittipaqining qollishi we ayropilan ewetip yardem bérishi bilen Uyghur diyarini igilidi. Tarixiy menbeler boyiche xitay kompartiyesining 120 ming etrapida qoshuni Uyghur diyarini igilidi we sowét ittipaqining qollishi bilen milliy armiyeni 5-korpusqa özgertti. Qirghizistanda yashaydighan sabiq milliy armiye ofitséri, 1948-1949-yilliri sawen polki terkibide manas deryasi boyida turghan 91 yashliq abduréshit selimof ependining eslishiche, xitay kompartiyesi Uyghurlar diyarini bésip alghandin kéyin 1954-yiligha kelgende 5-korpusni, yeni milliy armiyeni pütünley emeldin qalduruwetti.

Eyni waqitta, sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabigha qatnashqan ofitsérlar, kadirlar we ziyaliylar arisida xitay kompartiyesi milliy mesilini hel qilishta sowét ittipaqining yolida mangidu, maw zédong choqum sitalinning yolida méngip, Uyghurlargha héchbolmighanda xuddi sowét ittipaqidikidek bir ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérishi mumkin dep qarighanidi. Tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, chünki, ular xitay kompartiyesining 1947-yilighiche bolghan ariliqta milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilidighanliqini, xitayda fédératsiyelik hakimiyet qurulidighanliqini jakarlap kelgenlikidin xewerdar idi.

Heqiqeten, 1950-yili, xitay kompartiyesi milliy mesilini hel qilidighanliqini jakarlap, 1951-yili, xitay merkiziy hökümiti we gherbiy shimal memuriy mehkime milliy ishlar komitéti mexsus Uyghur diyarigha "Milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush nizami( deslepki layihe)" ni ewetip, milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush heqqidiki pikir-tekliplerni yollashni telep qildi. Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti kadirliridin seydulla seypullayéfning riyasetchilikide qeyumbeg ghoja, osman ziyam qatarliq 50 din artuq adem 1951-yili 3-ayda ghuljida yighilip yighin échip, mexsus Uyghuristan jumhuriyiti qurushqa a'it 12 maddiliq pikir layihesini teyyarlidi. Eyni waqittiki milliy inqilabqa qatnashqan tarixiy shexs enwerxan babaning eslimiside qeyt qilinishiche, bu yighin "51 Chiler yighini" we, yighin xatirisi "51 Chiler mejlisi xatirisi" dep atalghan.

Seypidin eziz özining "Ömür dastani" namliq eslimisining élan qilinmighan 3-tomida qeyt qilishiche, u mezkur yighin xatirisi, yeni Uyghuristan jumhuriyiti qurushqa a'it 12 maddiliq teklip-pikirni tapshuruwalghandin kéyin buni eyni waqittiki xitay kompartiyesining shinjang shöbe biyurosi sékrétari wang jén'gha melum qilghan. Wang jén ghuljidiki mezkur sabiq milliy armiye komandirliri, rehbiriy kadir we ziyaliylarning Uyghuristan aptonom jumhuriyiti qurushni telep qilishidin nahayiti ghezeplen'gen.

Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi, "Uyghurlarning qedimdin hazirghiche milliy siyasiy tarixi" namliq eserning aptori qehriman ghojamberdining éytishiche, bu yighin'gha eyni waqitta ilida turidighan sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitide xizmet ötigen köp sandiki muhim shexslerning köpi qatniship, xitaygha özlirining milliy hoquq telipini éniq otturigha qoyup, mezkur teklip-pikirge imza qoyghan.

"51 Chiler" ning Uyghuristan jumhuriyiti qurushqa a'it 12 maddiliq telipini özi tapshurup alghan we höjjetning mezmunidin toluq xewerdar enwerxan babaning yézishiche, mezkur 12 maddiliq pikirler ichidiki asasliqi töwendikidek mezmunlardin terkib tapqan:

"Kommunistik partiye rehberlikidiki jungxu'a xelq jumhuriyitining bir aptonom réspublikisi bolidu.

Aptonom hökümiti merkez jakarlighan qanunlargha asasen öz qanunlirini tüzüp chiqishi kérek. U qanunni pütün aptonom réspublika da'iriside ijra qilishi kérek

Aptonom réspublika zémini ichidiki xelq azadliq armiyesi asasiy jehettin yerlik xelqning perzentlirini asas qilghan bolushi kérek, aptonom réspublika da'irisi ichide yerlik xelqtin amanliq saqlash qoshunliri teshkillesh kérek.

Milliy aptonom rayonning namida shinjangdiki ahalining mutleq köp sanini teshkil qilidighan, shuningdek shinjangda eslidin bar bolghan yerlik xelq Uyghur millitining namini asas qilish, yeni jungxu'a xelq jumhuriyitining Uyghuristan réspublikisi dep atash kérek. Uyghur millitidikilerdin bashqa qalghan milletlermu mushu namgha qoshuldi." we bashqilar

Milliy azadliq inqilabqa qatnashqan mongghul ziyaliysi gérsha özining "Tarixning sadasi" namliq eslimisidimu ghuljida otturigha qoyulghan Uyghuristan jumhuriyiti qurushqa a'it pikirler heqqide toxtilip, bu teleplerning asasliqi mezmunini körsitidu. Gérshaning yézishiche, buning asasliq mezmuni töwendikilerdin ibarettur. 1. Shinjangda Uyghuristan jumhuriyiti qurush. 2. Xitay xelq jumhuriyitining dölet gérbi astigha Uyghuristan jumhuriyitining gérbini qoyush. 3. Junggo xelq azadliq armiyesi tagh-dawanlarni éship, shinjangni azad qilip japa chekti, emdi ichkirige qaytip dep alsun, shinjangning amanliqigha milliy armiye mes'ul Uyghuristan jumhuriyitining mes'ul bolsun. 4. Birleshken döletler teshkilatida jungxu'a xelq jumhuriyitining toluq hoquqluq wekilining qarmiqida Uyghuristan jumhuriyitining közetküchisi tursun we bashqilardin ibaret.

Mundaq Uyghuristan jumhuriyiti qurushqa a'it pikirler peqet ghuljidila emes, belki qeshqer, ürümchi we bashqa jaylardiki ziyaliylar we kadirlar teripidinmu muzakire qilinip otturigha qoyulghan bolup, xitay hakimiyiti buningdin endishe qilghan.

Toluq bet