«Әргинәқондин хақанлиққичә үлгә дөләт - көктүрк дөлити» дегән китаб нәшр қилинди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2017-08-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Әргинәқондин хақанлиққичә үлгә дөләт - көктүрк дөлити» дегән китабниң муқависи.
«Әргинәқондин хақанлиққичә үлгә дөләт - көктүрк дөлити» дегән китабниң муқависи.
Social Media

«Әргинәқондин хақанлиққичә үлгә дөләт - көктүрк дөлити» дегән китаб билгә күлтүр сәнәт нәшрияти тәрипидин истанбулда нәшр қилинди. Бу китабни истанбулдики йәдәтәпә университетиниң тарих бөлүм башлиқи, профессор әхмәт ташағил әпәнди йезип нәшргә тәйярлиған.

Китабта көктүркләрниң дөләт қуруш системилири вә шу дәврдики иҗтимаий сиясий мәсилиләр тоғрисида тохтилип, түркләрниң көктүрк дөлитини қурғандин кейин күчләнгәнликини вә униң давами сүпитидә уйғур дөлити қатарлиқ түрк дөләтлириниң қурулғанлиқини тилға алған. Аптор бу китабта, көктүркләрниң омумий түрк тарихи ичидә алған өрники, ойниған роллири, тарих сәһнисигә чиқиши, йимирилгән вақитқичә болған җәрянлар һәққидә хитай мәнбәлиригиму тайинип туруп тохтилип өтиду.

Бу китабта профессор доктор әхмәт ташағил, мәнбәләргә тайинип туруп, көктүркләрниң башлиништин таки ағдурулғанға қәдәр түрк тарихида қелиплашқан өлчәмлик бир «үлгә дөләт» икәнликини тонуштуруп өтиду. 

Китабниң муқәддимисидә мундақ дейилгән: «бүгүнки дуня тарихида түркләрниң тарихи тилға елинғанда, әқилгә тунҗи болуп кәлгини көктүрк тарихидур. Чүнки, көк түркләр пәқәт дөләт қурупла қалмастин, бәлки түрк намини дөләт нами қилип қолланған һәм бу намниң кәң тарқилишини вә тонулушини шундақла милләт кимликини чиңитишини қолға кәлтүргән. Түрк нами, сиясий, иҗтимаий, тарихи вә дөләт аппарати шундақла унванлирини кейинки әвладларға қалдуруп кәткән өчмәс байлиқ қиммитидики түркчә абидиләр, көк түрк дөлитини түрк тарихида үлгилик дөләт дәриҗисигә кәлтүргән.»

Китабта йәнә мундақ йезилған: «уйғур дөлитиниң, қараханийларниң вә һәтта ғәзнәвийләрниң көк түрк йилтизидин чиққанлиқини чүшинишкә болиду. Әмма, оғуз ябғу дөлитидин башлап салҗуқлар, османлилар дөлити, түркийә җумһурийити вә мәркизи асияда қурулған санақсиз дөләт вә бәгликләр биваситә көктүркләрниң давами һесаблиниду. Униң корийәдин қиримғичә созулған явро-асияниң чәксиз вадилириға һөкүмранлиқ қилиши, пүтүн түрк қәбилилирини бир дөләт сайиси астиға топлиши көктүркләрниң айрим алаһидиликлиридин биридур. Көктүрк тарихини вәзийәткә қарап ачқуч яки әндизигә охшаш қоллинип пүтүн түрк дуняси тарихини чүшинишкә болиду. Көктүркләрниң шәрқтики қисминиң хәлқ тәбиқиси болған вә тоғла вадисини асас қилип яшиған тоққуз оғузлар көктүркләр йиқилғандин кейин қурулған уйғур хақанлиқиниң тәшкили аппаратида орун алди. Уйғурлар, орхун вадилирини асас қилип қурған хақанлиқи билән пүтүн оттура асияни өз ичигә алди вә 840-йили ағдурулғандин кейин гәнсу-ордос вә турпан-бәшбалиқ районлириға көчүп барған. Тоққуз оғуз қәбилилириму уларға әгәшкән. юқирида тилға елип өткән саһәләрдә көк түркләрниң мәвҗутлуқи давам қилип бүгүнки күнгичә йетип кәлди. Шундақ қилип түрк дунясиниң асаси ули мәйданға кәлди. Қисқа қилип ейтқанда бүгүнки күндә яшаватқан пүтүн әсли түрк болған хәлқләр көк түрк билән биваситә мунасивити бардур. Иҗтимаий, мәдәнийәт вә дөләт тәшкили аппарати җәһәттә көк түрк дөлити пүтүн түрк тарихи ичидә үлгилик дөләт дәп қобул қилиниши керәк. Уйғурлар, қараханийлар, ғәзнәвийләр, салҗуқийлар вә османли дөләтлири көк түрк дөлитини үлгә елип йүксәлгән иди». 

350 Бәтлик бу китабниң көпинчә йәрлиридә уйғурларму тилға елинған болуп, уйғур хәлқиниң келип чиқиши вә уйғур дөлитиниң қурулуши тоғрисида мәхсус тохтилип өтүлгән. Китабта уйғурлар тоғрисида мундақ йезилған: «уйғурлар, оттура асияда 745-йиллирида түрк тарихиниң муһим дөләтлиридин бирини қурған. Уйғурлар көктүрк һакимийити йимирилгәндин кейин наһайити тәсири күчлүк бир һалға кәлди. Болупму 647-йилидин кейин сир тардушларниң йимирилиши уйғурларниң техиму әркин һәрикәт қилишни қолға кәлтүрди. Тарихи мәнбәләрдин нәқил қилип билдүрүлүшичә, һуҗум қилған 100 миң кишилик көктүрк қошунини, уйғурлар 5 миң кишилик қошун билән мәғлуп қилишта мувәппәқийәт қазанған. Пуса исимлик рәисиниң қоманданлиқида әмәлийләшкән бу ғалибийәт уйғурларға техиму шан-шәрәп кәлтүргән. Шуниңдин кейин 646-йилғичә уйғурлар хитайлар билән һечқандақ мунасивәт орнатмиған вә 682-йили илтәриш қутлуқ башчилиқида 2-көктүрк дөлити мустәқиллиқини елан қилғанда уйғурларму уларға қошулуп кәткән».

Аптор китабта йәнә, көктүркләрниң хитайлар билән елип барған дипломатийә мунасивәтлири вә уруш-җәңлири тоғрисидиму кәң тохталған. 

Профессор доктор әхмәт ташағил китабида, көк түрк дөлитиниң тунҗи болуп түрк намида қурулған дөләт икәнликини вә уни түрк дөләтлири үчүн үлгә болидиған бир системилиқ дөләт дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди. 
Биз, көк түркләр вә көктүрк дөлити тоғрисида пикир-қарашлирини елиш үчүн әнқәрәдики һаҗәттәпә университети тарих бөлүми оқутқучиси доктор әркин әкрәм билән сөһбәт елип бардуқ. Доктор әркин әкрәм көк түркләр вә көктүрк дөлитиниң әһмийити тоғрисида тохталди.

Әмма, доктор әркин әкрәм көк түрк дөлитиниң тунҗи түрк дөлити әмәсликини , бу дөләттин илгири түркләр һон дөлитини қурғанлиқини, әмма көк түркләр дәвридә түркләр шу дөләтни асас қилип дөләт қурғанлиқини билдүрди. Бирақ, кейинки түркләргә көк түрк дөлити қисмән үлгә болған дәп қарашқа болидиғанлиқини, әмма тамамән үлгә болалмайдиғанлиқини билдүрди . У йәнә түрк тарихи исламийәттин илгири вә исламийәттин кейин дәп икки қисимға айрилидиғанлиқини, исламийәттин кейин қурулған сәлҗуқ вә османли дөләтлири қараханийларниң дөлитини көпрәк үлгә вә мәнбә қилип қурулғанлиқини билдүрди.

Биз бу китабни чөридигән асаста, китабни язған профессор доктор әхмәт ташағил әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ. Профессор әхмәт ташағил әпәнди, тарихтики уйғурлар тоғрисида тохталғандин кейин, һазирқи уйғурлар тоғрисида пикир баян қилди вә уйғур мәсилисини һәл қилиш үчүн уйғурларниң бирлишип ортақ һәрикәт қилишиниң муһим икәнликини оттуриға қойди. Профессор доктор әхмәт ташағил мундақ деди: «уйғур қериндашлиримға салам йоллаймән, уларни һәргиз унутмаймиз».

Толуқ бәт