"Ergineqondin xaqanliqqiche ülge dölet - köktürk döliti" dégen kitab neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2017-08-17
Élxet
Pikir
Share
Print
"Ergineqondin xaqanliqqiche ülge dölet - köktürk döliti" dégen kitabning muqawisi.
"Ergineqondin xaqanliqqiche ülge dölet - köktürk döliti" dégen kitabning muqawisi.
Social Media

"Ergineqondin xaqanliqqiche ülge dölet - köktürk döliti" dégen kitab bilge kültür sen'et neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi. Bu kitabni istanbuldiki yedetepe uniwérsitétining tarix bölüm bashliqi, proféssor exmet tash'aghil ependi yézip neshrge teyyarlighan.

Kitabta köktürklerning dölet qurush sistémiliri we shu dewrdiki ijtima'iy siyasiy mesililer toghrisida toxtilip, türklerning köktürk dölitini qurghandin kéyin küchlen'genlikini we uning dawami süpitide Uyghur döliti qatarliq türk döletlirining qurulghanliqini tilgha alghan. Aptor bu kitabta, köktürklerning omumiy türk tarixi ichide alghan örniki, oynighan rolliri, tarix sehnisige chiqishi, yimirilgen waqitqiche bolghan jeryanlar heqqide xitay menbelirigimu tayinip turup toxtilip ötidu.

Bu kitabta proféssor doktor exmet tash'aghil, menbelerge tayinip turup, köktürklerning bashlinishtin taki aghdurulghan'gha qeder türk tarixida qéliplashqan ölchemlik bir "Ülge dölet" ikenlikini tonushturup ötidu. 

Kitabning muqeddimiside mundaq déyilgen: "Bügünki dunya tarixida türklerning tarixi tilgha élin'ghanda, eqilge tunji bolup kelgini köktürk tarixidur. Chünki, kök türkler peqet dölet qurupla qalmastin, belki türk namini dölet nami qilip qollan'ghan hem bu namning keng tarqilishini we tonulushini shundaqla millet kimlikini chingitishini qolgha keltürgen. Türk nami, siyasiy, ijtima'iy, tarixi we dölet apparati shundaqla unwanlirini kéyinki ewladlargha qaldurup ketken öchmes bayliq qimmitidiki türkche abidiler, kök türk dölitini türk tarixida ülgilik dölet derijisige keltürgen."

Kitabta yene mundaq yézilghan: "Uyghur dölitining, qaraxaniylarning we hetta gheznewiylerning kök türk yiltizidin chiqqanliqini chüshinishke bolidu. Emma, oghuz yabghu dölitidin bashlap saljuqlar, osmanlilar döliti, türkiye jumhuriyiti we merkizi asiyada qurulghan sanaqsiz dölet we beglikler biwasite köktürklerning dawami hésablinidu. Uning koriyedin qirimghiche sozulghan yawro-asiyaning cheksiz wadilirigha hökümranliq qilishi, pütün türk qebililirini bir dölet sayisi astigha toplishi köktürklerning ayrim alahidilikliridin biridur. Köktürk tarixini weziyetke qarap achquch yaki endizige oxshash qollinip pütün türk dunyasi tarixini chüshinishke bolidu. Köktürklerning sherqtiki qismining xelq tebiqisi bolghan we toghla wadisini asas qilip yashighan toqquz oghuzlar köktürkler yiqilghandin kéyin qurulghan Uyghur xaqanliqining teshkili apparatida orun aldi. Uyghurlar, orxun wadilirini asas qilip qurghan xaqanliqi bilen pütün ottura asiyani öz ichige aldi we 840-yili aghdurulghandin kéyin gensu-ordos we turpan-beshbaliq rayonlirigha köchüp barghan. Toqquz oghuz qebililirimu ulargha egeshken. Yuqirida tilgha élip ötken sahelerde kök türklerning mewjutluqi dawam qilip bügünki kün'giche yétip keldi. Shundaq qilip türk dunyasining asasi uli meydan'gha keldi. Qisqa qilip éytqanda bügünki künde yashawatqan pütün esli türk bolghan xelqler kök türk bilen biwasite munasiwiti bardur. Ijtima'iy, medeniyet we dölet teshkili apparati jehette kök türk döliti pütün türk tarixi ichide ülgilik dölet dep qobul qilinishi kérek. Uyghurlar, qaraxaniylar, gheznewiyler, saljuqiylar we osmanli döletliri kök türk dölitini ülge élip yükselgen idi". 

350 Betlik bu kitabning köpinche yerliride Uyghurlarmu tilgha élin'ghan bolup, Uyghur xelqining kélip chiqishi we Uyghur dölitining qurulushi toghrisida mexsus toxtilip ötülgen. Kitabta Uyghurlar toghrisida mundaq yézilghan: "Uyghurlar, ottura asiyada 745-yillirida türk tarixining muhim döletliridin birini qurghan. Uyghurlar köktürk hakimiyiti yimirilgendin kéyin nahayiti tesiri küchlük bir halgha keldi. Bolupmu 647-yilidin kéyin sir tardushlarning yimirilishi Uyghurlarning téximu erkin heriket qilishni qolgha keltürdi. Tarixi menbelerdin neqil qilip bildürülüshiche, hujum qilghan 100 ming kishilik köktürk qoshunini, Uyghurlar 5 ming kishilik qoshun bilen meghlup qilishta muweppeqiyet qazan'ghan. Pusa isimlik re'isining qomandanliqida emeliyleshken bu ghalibiyet Uyghurlargha téximu shan-sherep keltürgen. Shuningdin kéyin 646-yilghiche Uyghurlar xitaylar bilen héchqandaq munasiwet ornatmighan we 682-yili ilterish qutluq bashchiliqida 2-köktürk döliti musteqilliqini élan qilghanda Uyghurlarmu ulargha qoshulup ketken".

Aptor kitabta yene, köktürklerning xitaylar bilen élip barghan diplomatiye munasiwetliri we urush-jengliri toghrisidimu keng toxtalghan. 

Proféssor doktor exmet tash'aghil kitabida, kök türk dölitining tunji bolup türk namida qurulghan dölet ikenlikini we uni türk döletliri üchün ülge bolidighan bir sistémiliq dölet dep qaraydighanliqini otturigha qoydi. 
Biz, kök türkler we köktürk döliti toghrisida pikir-qarashlirini élish üchün enqerediki hajettepe uniwérsitéti tarix bölümi oqutquchisi doktor erkin ekrem bilen söhbet élip barduq. Doktor erkin ekrem kök türkler we köktürk dölitining ehmiyiti toghrisida toxtaldi.

Emma, doktor erkin ekrem kök türk dölitining tunji türk döliti emeslikini , bu dölettin ilgiri türkler hon dölitini qurghanliqini, emma kök türkler dewride türkler shu döletni asas qilip dölet qurghanliqini bildürdi. Biraq, kéyinki türklerge kök türk döliti qismen ülge bolghan dep qarashqa bolidighanliqini, emma tamamen ülge bolalmaydighanliqini bildürdi . U yene türk tarixi islamiyettin ilgiri we islamiyettin kéyin dep ikki qisimgha ayrilidighanliqini, islamiyettin kéyin qurulghan seljuq we osmanli döletliri qaraxaniylarning dölitini köprek ülge we menbe qilip qurulghanliqini bildürdi.

Biz bu kitabni chöridigen asasta, kitabni yazghan proféssor doktor exmet tash'aghil ependi bilen söhbet élip barduq. Proféssor exmet tash'aghil ependi, tarixtiki Uyghurlar toghrisida toxtalghandin kéyin, hazirqi Uyghurlar toghrisida pikir bayan qildi we Uyghur mesilisini hel qilish üchün Uyghurlarning birliship ortaq heriket qilishining muhim ikenlikini otturigha qoydi. Proféssor doktor exmet tash'aghil mundaq dédi: "Uyghur qérindashlirimgha salam yollaymen, ularni hergiz unutmaymiz".

Toluq bet