Алматада шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәси қомандани зунун тейипоф хатириләнди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-09-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийисиниң муавин баш қомандани зунун тейипоф тәвәллутиниң 100 йиллиқини хатириләш паалийитидә оғли җәсур тейипоф сөз қилмақта. 2017-Йил 23-сентәбир, алмата.
Сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийисиниң муавин баш қомандани зунун тейипоф тәвәллутиниң 100 йиллиқини хатириләш паалийитидә оғли җәсур тейипоф сөз қилмақта. 2017-Йил 23-сентәбир, алмата.
RFA/Oyghan

24-Сентәбирдә алматада қуддус ғоҗамяроф намидики җумһурийәтлик дөләт академийәлик уйғур музикилиқ комедийә тиятириниң кичик залида сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң муавин баш қомандани, генерал зунун тейипофниң 100 йиллиқиға беғишланған хатириләш паалийити өтти. Униңға зиялийлар, юрт-җамаәтчилик, мәрһумниң уруқ-туғқанлири қатнашти.

Йиғинға дуня уйғур қурултийи рәисиниң оттура асиядики орунбасари әркин әхмәтоф риясәтчилик қилди. Алди билән зунун тейипофниң өмүр баяни һәққидә қазақистан уйғур яшлири бирликиниң әзалири бәхтинур сидиқова, адиләм мәсимҗан вә шаһидәм йүсүповалар тәпсилий доклат қилди. Андин сөзгә чиққан тарихчи қәһриман ғоҗамбәрди өткән әсирниң 40-йиллири уйғур диярида әвҗ алған хитайниң гоминдаң басқунчилириға қарши азадлиқ һәрикити, униң сәвәблири вә ақивәтлири, хитайниң илгирики гоминдаң вә кейинки коммунистик һакимийәтлириниң һәм совет иттипақиниң уйғур елидики азадлиқ һәрикитини бесиши, зунун тейипофниң азадлиқ һәрикәттики орни вә роли, униң қазақистандики паалийити, тәқдири вә униң илгири сүргән асасий идийилири һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Қәһриман ғоҗамбәрди, зунун тейипофниң уйғур миллий роһини ойғитишта маарипниң ролиға алаһидә диққәт қилинғанлиқини тәкитләп, бүгүнки күндә қазақистан җумһурийитидә яритилған шараитлардин пайдилинип, миллий маарипни, мәдәнийәтни, әдәбиятни, сәнәтни раваҗландуруш лазимлиқини, яшларниң билимгә болған интилишини тәрбийәләшниң муһимлиқини билдүрди.

Өткән әсирниң 40-йиллири уйғур елиниң ғулҗа шәһиридә қурулған «азадлиқ тәшкилатиниң» актип иштиракчилириниң бири зунун тейипоф 1917-йили қазақистанниң яркәнт шәһиридә деһқан аилисидә дуняға кәлгән. Униң рус мәктипидә оқуватқан вақти совет һакимийитиниң йеза игиликини зорлуқ билән коллектиплаштуруш дәвригә тоғра келип, җай-җайларда байларниң, оттура һаллиқ деһқанларниң мал-мүлкини мусадирә қилиш ишлири йүргүзүлүвататти. Шу сәвәбтин зунун тейипоф аилисиму башқилар қатарида, ғулҗа шәһиригә көчүп кетишкә мәҗбур болди. У, шу дәврниң инавәтлик шәхслириниң бири, мәрипәтпәрвәр зат һүсәнбай мусабайефниң көн завутида аддий ишчи, андин завут бойичә баш устиниң ярдәмчиси болуп ишлиди.

Тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, зунун тейипоф 1944-йили апрел ейида қурулған мәхпий «азадлиқ тәшкилати»ға әза болуп, абдукерим аббасоф, қасимҗан қәмбири, рәхимҗан сабирһаҗи, әлихан төрә, абдуруп мәхсум қатарлиқ миллий-азадлиқ һәрикитиниң актип иштиракчилири билән бир сәптә болди. У үч дәрваза, новийгород, ‹силиңбу' (қоманданлиқ штаби), һәрәмбағ вә башқиму җайларни азад қилиш үчүн болған шиддәтлик җәңләргә рәһбәрлик қилди.

Зунун тейипофни хатириләш йиғинида сөзгә чиққан униң пәрзәнтлиридин мубарәк исрайилова вә рәғнә қасеновалар мәрһумниң уйғур миллий-азадлиқ һәрикитигә қошқан төһписи, униң қазақистандики һаяти, инсаний хисләтлири һәққидә өз әслимилирини баян қилди.

Зунун тейипоф 1945-йили 8-апрелда шәрқий түркистан җумһурийитиниң миллий армийәси қурулғанда, униң муавин қоманданлиқ вәзиписигә тәйинләнди. Миллий армийәниң подполковники, андин полковники зунун тейипоф «азадлиқ», «истиқлалийәт үчүн күрәш», «батурлуқ», «садақәт» вә башқиму орден вә медаллар билән мукапатланған.

1949-Йили, 10-айда хитай коммунистик армийәси уйғур елини игилигәндин кейин, зунун тейипоф «шинҗаң һәрбий райони» ниң муавин штаб башлиқи вәзиписигә бәлгилиниду. У миллий армийә хитай хәлқ азадлиқ армийәсиниң 5-корпуси болуп өзгәртилгәндин кейин уни сақлап қелиш һәрикәтлирини қилған болсиму, хитай һакимийити тәрипидин оңчиллиқта, милләтчиликтә әйиблинип, җисманий әмгәк билән өзгәртиш лагериға паланған иди.

Радийомиз зияритини қобул қилған зунун тейипофниң қизи мубарәк исрайилова хатириләш кечини уюштурған қәһриман ғоҗамбәрди, турсун арзийеф вә яшлар уюшмисиға өзлириниң миннәтдарлиқини билдүрүп, мундақ деди: «һәқиқәтән атам зунун тейип хәлқ үчүн күрәшкән аҗайип бир инсан. Мән өзүм тарих муәллими болған үчүн даһийлар һәққидә балиларға көп дәрс өтәттим. Ойлап бақсам, атимиз зунун тейипоф, әхмәтҗан қасими, әлихан төрә, амал йоқ, буларниң иши әмәлгә ашмиди. Бирақ уларниң ишини давамлаштуридиған бизниң яшлиримиз. Шулар мушуларниң ким икәнликини билсә. Униң қилған ишлириниң әмәлгә ашмиғанлиқи вә ашқанлиқиниң асасий сәвәблирини бизниң яшлиримиз чүшәнсә икән дәймән. Дадам яшларниң билим елишиға наһайити көп көңүл бөлгән адәм».

Мубарәк исрайилованиң ейтишичә, зунун тейипоф 1977-йили билим қазақистан министирлиқи рәһбәрликиниң алдиға кирип, 26 уйғур балисиниң алмата шәһиридики абай намидики қазақ педагогика институтиға оқушқа сирттин чүшүшигә ярдәмләшкәнликини, даим өз балилириға, башқиму уйғур балилириға билимниң инсан үчүн нәқәдәр улуғлуқи һәққидә нәсиһәтләр бәргән иди.

Зунун тейипоф 1961-йили аилиси билән қазақистан дияриға көчүп чиқип, алмата шәһиригә орунлишиду. У 1961- вә 1965-йиллар арилиқида алматадики алий партийә мәктипидә оқуп, озуқ-түлүк санаити хадимлири кәспий иттипақиниң алмата вилайәтлик комитетиниң рәиси болуп ишлигән вә 1977-йили һөрмәтлик дәм елишқа чиққан.

Зунун тейипоф өткән әсирниң 70-йиллириниң бешида 1944- вә 1949-йиллардики шәрқий түркистан миллий-азадлиқ инқилаби һәққидә хатирә язған. Бу әсәр «азадлиқ үчүн күрәш» нами билән рус тилида 1974-йили москвада 15 миң нусха билән нәшр қилинди. Мәзкур әмгәк 1977-йили «шәрқий түркистан йеридә» дегән нам билән уйғур тилида йоруқ көрди. Зунун тейипоф 1984-йили 67 йешида аләмдин өтти.

Зияритимизни қобул қилған мәзкур мурасимға қатнашқан алмата шәһириниң горний гигант мәһәллисиниң турғуни, тиливалди қурбаноф әпәнди зунун тейипофниң өмүр баяни һәққидә доклат қилған яшларға һәмдә шәрқий түркистан җумһурийитиниң тарихи һәққидә толуқ тәпсилат бәргән қәһриман ғоҗамбәрдигә чоң рәһмәт ейтти вә уйғурларниң атақлиқ шәхслири һәққидә мушундақ паалийәтләрни өткүзүп турушниң муһимлиқини, униң яшлар үчүн тәрбийиви әһмийитиниң зор икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Мәзкур паалийәттә қазақистан уйғур яшлири бирликиниң уюштуруши билән консертлиқ программа көрситилди. Андин йиғинға кәлгән меһманлар зунун тейипофниң пәрзәнтлири билән хатирә сүрәткә чүшти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт