Шәрқий түркистан җумһурийитидики совет разведчикиниң уйғурларға қалдурған сири (1)

Мухбиримиз үмидвар
2019-02-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Совет иттипақиниң шәрқий түркистан җумһурийитидики мәхпий хадими, дохтур һаким җаппар яруллабекоф (1907-1992).
Совет иттипақиниң шәрқий түркистан җумһурийитидики мәхпий хадими, дохтур һаким җаппар яруллабекоф (1907-1992).
RFA

1944-1949-Йиллиридики шәрқий түркистан җумһурийити қурған миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими йетәкчиликидики шәрқий түркистан миллий армийәси баш қомандани генерал лейтинант исһақбек муноноф, муавин баш қомандани генерал майор дәлилқан сугурбайеф, тәшвиқат-ахбарат ишлири мәсули абдукерим аббасоф вә башқа хадимларни өз ичигә алған 8 кишидин тәркиб тапқан өмәкниң коллектип һалда 1949-йили, 8-айда совет иттипақи территорийәсидә қазаға учриши совет вә хитай һөкүмәтлири тәрипидин «айропилан қазаси» дәп елан қилинған болсиму, бирақ мәзкур айропилан һадисиси таки һазирғичә тарихчилар тәрипидин 20-әсир дуня тарихидики «сирлиқ вәқәләр» ниң бири вә «сирлиқ айропилан һадисиси» дәп қаралмақта.

Хитай компартийәси әхмәтҗан қасими қатарлиқлар қазаға учрап, 3 айдин кейин «әхмәтҗан қасими башчилиқидики үч вилайәт инқилаби һөкүмитиниң рәһбәрлири бейҗиңда ечилидиған мәмликәтлик биринчи қетимлиқ сиясий мәслиһәт кеңишиниң йиғиниға қатнишиш сәпиридә совет иттипақиниң иркутский районида айропилан қазасиға учрап һаятидин айрилди» дәп елан қилған шуниңдәк уларни «йеңи җуңго қуруш йолидики» «инқилаби қурбанлар» дәп атап кәлмәктә. Вәһаләнки, әйни вақиттики миллий азадлиқ инқилаб қатнашқучилири әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләрниң бу қазасиға ишәнмигән, гуманланған вә уйғурлар һазирму бу қазаға ишәнмәй кәлмәктә.

Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар растинила бейҗиңдики хитай компартийәсиниң тунҗи нөвәтлик мәмликәтлик сиясий мәслиһәт кеңишиниң йиғиниға қатнашмақчимити? улар бу йиғинға баралиған болса, немә тәләп вә пикирләрни оттуриға қоюши мумкин иди? яки улар, кейин сақ-саламәт бейҗиңға берип, йиғинға қатнашқан сәйпидин әзизгә охшаш һечқандақ тәләп-пикирләрни оттуриға қоймай, хитай компартийәсиниң рәһбәрликигә шәртсиз бойсунидиғанлиқи, һечқандақ миллий сиясий һоқуқ вә өз тәқдирини өзлири бәлгиләш һоқуқлирини тәләп қилмай, пәқәт хитай компартийәсиниң ортақ сиясий программисини қоллайдиғанлиқини җакарлиши мумкинмиди? яки улар бейҗиңға хитай компартийәси рәһбәрлири билән уйғур дияриниң сиясий тәқдири мәсилисидә мәхсус сөһбәтлишиш үчүн бармақчимити? мана бу соалларни чөридигән һалда чәтәлләрдә һәр хил тилларда мақалә вә қияслар елан қилинип кәлди. Вәһаләнки, тәһлилчиләр уларниң хитай тәрәпкә қандақ бир тәләпни оттуриға қойидиғанлиқи вә уларниң қолида уйғурларниң сиясий истиқбалиға аит қандақ бир лайиһә барлиқи, буниңға нисбәтән хитай компартийәси вә совет иттипақи қандақ позитсийәдә болғанлиқи әнә шу паҗиә билән мунасивәтлик «сирлиқ нуқтилар» дәп қаримақта.

Әмма, 1949-йили, 7-айда вә 1950-йили, 2-айда совет вә хитай компартийәси рәһбәрлири арисида орнитилған һәм пүтүшүлгән күчлүк иттипақдашлиқ мунасивәтлиригә четишлиқ болған мәзкур сирларни пәқәт әң мәхпий совет архиплири вә шуниңдәк хитай архиплири паш қилиш иқтидариға игә болсиму, бирақ һазирғичә бу сир рәсмий шәкилдә кишиләрни қанаәтләндүргини йоқ. Хитай тәрәпниң елан қилған рәсмий мәлуматлириниң уйғурларни ишәндүрәлмигәнлики мәлум.

Бундақ әһвалда 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилаб қатнашқучилири өзлири бу «сирлар» ни ечишқа урунуп, совет иттипақиниң йимирилиши билән әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қазаси вә униң сәвәбиниң сирлирини паш қилишқа тиришти. Мәзкур «сир» ни паш қилишқа интилгүчи миллий инқилаб шаһитлири әнә сирлиқ сиясий арқа көрүнүшләрниң гуваһчиси, совет иттипақиниң 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилабиниң тәшкилий ишлириға баштин ахири биваситә рәһбәрлик қилишқа қатнашқан, совет иттипақи дөләт бихәтәрлик хадими һаким җаппар яруллабекофниң мәхпийәтликни ашкарилишиға тайиниду.

1990-1991-Йиллири совет иттипақи йимирилишниң алди-кәйнидә өзбекистанда турушлуқ уйғур алимлиридин бири, журналист, шуниңдәк шәрқий түркистан миллий армийәсиниң капитани асим бақи әнә шу һаким җаппар яруллабекофниң өзигә мәхпийәтлик сүпитидә ейтип бәргән әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң сирлиқ тәқдиригә аит хатирисини елан қилди. Асим бақи «хунзирлиқ» дәп аталған мәзкур хатирә мақалисидә 1970-йилларда һаким җаппарниң ташкәнткә кәлгәндә өзигә бир сирни, йәни совет иттипақи дөләт бихәтәрлик оргини тәрипидин өзиниң фрунзедин алмутаға елип берилип, 1949-йили, 8-айда ғулҗидин кәлгән әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән совет иттипақи алий рәһбәрликиниң вәкиллири арисидики мәхпий сөһбәткә тәрҗиманлиқ қилиш җәрянида әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң москва вәкиллириниң бейҗиңдики йиғинға қатнишип, хитай компартийәсигә һечқандақ тәләп қоймай, йеңи хитай тәркибигә шәртсиз қошулуш тәлипини рәт қилғанлиқини, мана бу ишниң уларниң өлүмигә сәвәб болғанлиқини сөзләп бәргәнликини тәпсилий баян қилған. Асим бақиниң китабида һаким җаппарниң мәзкур охшаш сирни алмутадики йәнә бир атақлиқ шаир абдуғопур қутлуқофқиму сөзләп бәргәнликини қәйт қилған болуп, абдуғопур қутлуқофму һаким җаппарниң һәқиқәтән өзигә шу ишларни бирмубир сөзләп бәргәнликини дәлиллиди.

Булардин башқа йәнә 1990-йиллири һаким җаппар вапат болуштин илгири миллий инқилаб қатнашқучиси һашир ваһидийму фрунзеға берип, һаким җаппардин әхмәтҗан қасиминиң алмутадики сөһбити вә уларниң өлүм сири һәққидә авазлиқ хатирә алғанлиқи һәққидә учурлар бар. Миллий инқилаб қатнашқучилири-һашир ваһиди вә сабит абдурахман қатарлиқлар һаким җаппарниң баянлири арқилиқ әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң сталин һакимийити тәрипидин йоқ қилинғанлиқини тәкитләйду.

Бу кишиләрниң һәммиси һаким җаппарниң сөзләп бәргән, йәни паш қилған әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң қазасиниң һәқиқий әһвалиға аит сирларниң растлиқиға чоңқур ишиниду.

Ундақ һаким җаппар зади ким?

Һаким җаппар 1942-1949-йиллири намда ғулҗидики совет иттипақи дохтурханисиниң баш дохтури болуп хизмәт қилсиму, әмәлийәттә у биваситә совет иттипақи дөләт бихәтәрлик оргининиң ғулҗидики муһим хадимлиқ салаһийитигә игә иди. Қазақистандики уйғур тарихчиси, «уйғурларниң миллий сиясий тарихи» намлиқ китабниң аптори қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, һаким җаппар инқилабниң тәшкиллиниши вә башқа барлиқ һөкүмәт хизмәтлиридики ачқучлуқ совет хадими иди.

Һаким җаппарниң ғулҗиға келип иш башлиған вақти шең шисәй совет иттипақидин йүз өрүп, совет иттипақини чәкләш сиясити йүргүзгән шуниңдәк буниңдин ғәзәпләнгән совет иттипақи компартийәси сиясий биюроси 1943-йили, май ейида мәхпий йиғин ечип, уйғур дияридики уйғур, қазақ қатарлиқ хәлқләрниң миллий азадлиқ һәрикитини қоллаш, шу арқилиқ шең шисәйни ағдуруп ташлашни қарар қилған вақитқа тоғра кәлгән. Әнә шуниңдин кейин совет иттипақи бихәтәрлик органлири һәр қайси җайларда шең шисәйгә вә хитай һакимийитигә қарши мәхпий тәшкилатларниң қурулушини қоллашқа киришкән һәм буниң үчүн өзиниң бихәтәрлик хадимлири, йәни «разведчиклири» ни ишқа салған. Һаким җаппар ғулҗа шәһиридә азадлиқ тәшкилатиниң қурулуши, униң паалийәтлири, арқидин шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулуши җәрянлирида муһим рол ойниған шәхс иди. Шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң баш катипи, «азадлиқ тәшкилати» ниң әзаси абдурәуп мәхсум ибраһиминиң 2003-йили һаят вақтида сөзләп беришичә, һаким җаппар азадлиқ тәшкилатини тәшкилләштики асасий киши болуп, һәтта у өзиниң бу тәшкилатқа кириши үчүн башламчилиқ қилған.

Қирғизистан-славян университети елан қилған һаким җаппар туғулғанлиқиниң 110 йиллиқи хатирисигә аит тонуштурушта көрситилишичә, әсли 1907-йили, алмутаниң йенидики йеңишәһәр йезисида туғулуп, 1932-йили оттура асия университетиниң медитсина кәспини пүттүрүп фрунзеда дохтурлуқ қилған һаким җаппар 1930-1970-йилларда қирғизистандики муһим йетәкчи дохтурларниң бири иди. Совет һөкүмитиниң тапшуруқи билән һаким җаппар яруллабекоф 1942-йили, аилиси билән биргә ғулҗиға әвәтилип, таки 1950-йилиғичә ғулҗида хизмәт қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт