"Menzilge yételmigen seperler" diki tarixiy musapiler (1)

Muxbirimiz ümidwar
2020-03-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan milliy armiyesi  podpolkowniki hüseyin ghazi. 1948-Yili tartilghan süret.
Sherqiy türkistan milliy armiyesi podpolkowniki hüseyin ghazi. 1948-Yili tartilghan süret.
Photo: RFA

Eslimening mu'ellipi hüseyin ghazi

Uyghurlarning 20-esir tarixi musapiliri, bolupmu 1933- we 1944-yilliridiki ikki qétimliq milliy azadliq inqilabi netijiside qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyetlirining tarixi musapiliri resmiy hökümet höjjetliri, tarixiy höjjetler we mutexessislerning ilmiy eserliridin bashqa ashu weqelerning biwasite qatnashquchiliri bolghan bir qisim tarixiy shahitlarning qelemliri arqiliqmu xéli yorutulup, bu eslimilerdiki melumatlar dewrimizge yétip keldi.

Elwette, 1930-yillardiki milliy azadliq inqilab tarixiy shahitlirining qaldurghan eslimilirige qarighanda, 1940-yillardiki milliy azadliq inqilab, jümlidin sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we memuriy xadimlirining qaldurghan eslimiliri bir'az köprek. Bundaq eslimilerning köpinchisi Uyghur élining ichide yézilghan bolsimu, emma chet'ellerde yézilghanliri yenila chekliktur.

1955-1962-Yilliri arisida 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabning köp sandiki qatnashquchiliri, jümlidin sherqiy türkistan jumhuriyitining köpligen jengchi we ofitsérliri, hökümet xadimliri, bolupmu sherqiy türkistan jumhuriyitining bir qisim yuqiri derijilik herbiy we memuriy xadimliri sabiq sowét ittipaqining qazaqistan, qirghizistan, özbékistan jumhuriyetlirige köchüp kélip yerliship qalghanidi.

Ene shular arisidiki bir qisim kishiler 1991-yili, sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin özlirining inqilab jeryanda körgen-bilgenlirini qisqa eslime yaki chong hejimlik bedi'iy eserler süpitide yézip élan qildi. Biraq, resmiy eslime sheklidiki chong hejimlik kitablardin peqet sherqiy türkistan milliy armiyesining podpolkowniki, sherqiy türkistan milliy armiyesi bash qomandanliq shtabi opératip bölümi bashliqi, 1933-yillardiki we 1944--1949yillardiki ikki qétimliq sherqiy türkistan inqilabining ishtirakchisi hüseyin ghazining 2015-yili bishkekte neshr qilin'ghan "Menzilge yételmigen seperler" mawzuluq eslimisi wekil xaraktérliktur.

Qirghizistandiki "Ittipaq" gézitining bash muherriri, dotsént ekberjan bawudun ependining éytishiche, "Menzilge yételmigen seperler" namliq bu eser chet'ellerde yézilghan 1940-yillar milliy azadliq inqilab tarixi heqqidiki bir qeder mukemmel eslime kitabidur. Seweb, bu kitab ashu inqilabtiki muhim shexslerdin biri, yeni milliy armiyening yuqiri derijilik komandiri merhum hüseyin ghazi teripidin yézilghanidi.

Sabiq milliy armiye podpolkowniki merhum hüseyin ghazi ependining mezkur eslimisi 300 betke yéqin bolup, eser ikki bölekke bölün'gen, yeni birinchi böliki "Birinchi qétimliq sherqiy türkistan inqilabi" bolup, buningda aptorning 1930-yillardin taki 1944-yilghiche bolghan ariliqta körgen bilgenliri we bésip ötken musapisi bayan qilin'ghan. Kitabning asasliqi qismi, yeni 240 nechche béti mexsus 1944-yili inqilabning bashlinishidin tartip, ghulja shehirining azad qilinishi, milliy armiyening qurulushi shuningdek hüseyin ghazining biwasite béshidin ötküzgen barliq weqeliri, jümlidin aqsugha chüshken qoshunning aqsuda élip barghan küreshliri, bitim we bitimdin kéyinki weziyet, axirida xitay kompartiyesining sherqiy türkistanni ishghal qilishighiche bolghan barliq asasiy weqelerge béghishlan'ghan.

Qazaqistandiki tarixchi qehriman ghojamberdining qarishiche, hüseyin ghazigha oxshash ashu inqilabqa qatnashqan we muhim rehbiriy wezipilerni atqurghan kishilerning eslimiliri shu mezgil tarixiy jeryanlirini chüshinishte nahayiti muhim hésablinidu. Sowét ittipaqi dewride milliy armiyening mu'awin bash qomandani zunun téyipofmu "Erkinlik üchün" dégen mawzuda özining qisqa eslime kitabini élan qilghanidi. Hüseyin ghazining eslimisi ene shuningdin kéyin yézilghan eserdur.

Hüseyin ghazining familisi qembiri bolup, u eslimiside qeyt qilishiche, u 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan inqilabidiki rehbiriy shexslerning biri, "Azadliq teshkilati" ning ezasi qasimjan qembiri bilen yéqin tughqanliq munasiwitige ige. Hüseyin ghazi eslimisining bash qismida özining aldi bilen qisqiche ömür bayanini bergen bolup, u 1918-yili, atushning boyamet yézisida tughulghan we 3 yéshida ata-anisi bilen enjan'gha kétip, shu yerde chong bolup, 1933-yili qeshqerge qaytip kélip inqilabqa qatnashqan.

Hüseyin ghazi 1936-yili ürümchide qisqa waqit herbiy mektepte we arqidin 1941-yili ghuljada agrinomluq mektipide oqughan. 1944-Yili, 11-ayda inqilabqa qatniship ilgiri-kéyin etret komandiri, éskadron komandiri, jenubqa ewetilgen qoshunning shtab bashliqi, ghulja shehiridiki hökümet we milliy armiye shtabini qoghdaydighan garnizon koméndanti, bayandayda échilghan herbiy ofétsérlarni teyyarlash mektipining mudiri, milliy armiye bash qomandan shtabining mes'ul xadimi qatarliq wezipilerni ötigen. 1949-Yili, 10-ayda xitay kompartiyesini Uyghur élini igiligendin kéyin, 1955-yili sowét ittipaqigha köchüp kétip, bishkekke yerliship hayat kechürgen we 2011-yili 93 yéshida wapat bolghan.

Toluq bet