Кона тоқмақниң йеңи садаси; хитайниң тарих саһәсидики «пантүркизм вә панисламизм» тоқмиқини қайта ишқа селиши (2)

Мухбиримиз үмидвар
2018-11-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Татар тарихчи мунир йерзин
Татар тарихчи мунир йерзин
RFA/Oyghan

Бүгүнки хитай сиясийонлириниң пантүркизмлиқ тарихи тәнқид қариши болса түркийә түрклири билән уйғурларниң, уйғурлар билән қазақ, татар, өзбек, қирғиз вә башқа түркий хәлқләрниң етник бағлинишлиқ мунасивәтлирини инкар қилиштур, йәни, уларниң ортақ етник мәнбәдашлиққа игә «түркий милләт әмәслики», уларни «түркий милләт дейишкә болмайдиғанлиқи», уларни түркләр дәп аташқа вә «уйғурларни тарихтики түркләрниң әвлади» дейишкә болмайдиғанлиқи һәм башқиларни тәрғиб қилиштин ибарәттур.

Хитай тарихчилиридин тйән вейҗяң вә мурат бирлишип йезип хитайниң «нургезити» дә елан қилған мақалисидә «шинҗаңдики һәр милләт» ниң «җуңхуа миллитиниң қандашлиқ мунасивәткә игә аилисиниң әзаси икәнлики» ни мәркизи нуқта қилиш билән қәдимки түркләр билән қәдимки уйғур қәбилилириниң мунасивити һәққидә тохтилип, қәдимки уйғур, түрк қатарлиқ қәбилиләрниң бирликини, түркий хәқләрниң етник җәһәттики бирликини тәрғиб қилишни пантүркизм идийәсигә бағлап әйибләйду. Улар мақалисидә: «йеқинқи замандин буян, бәзи пантүркизмни тәрғиб қилғучилар көз боямчилиқ қилиш усулини қоллинип, қәстән тил аилиси билән милләт уқумини арилаштуруп, түркий тили аилисидики тиллардики милләтләрни түркләр дәп атиди, бу пут тирәп туралмайду. Әмәлийәттә, тил аилиси билән милләт маһийәт җәһәттә пәрқлиниду», «түркий тили аилисидики тилларни ишлитиш биләнла уларни түркләр дәп аташқа болмайду» дәп оттуриға қойди.

Хитай сиясийонлириниң қаришичә, бу хил һазирқи вә қәдимки түркий тиллиқ хәлқләрниң қериндашлиқи, етник туғқанлиқ, тарихий бағлинишлиқ уқумини тәрғиб қилиш пантүркизм идийәсиниң ипадиси икән.

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң муавин рәиси әркин тунияз өзиниң тәңритағ торида елан қилға «уйғур тарихини тоғра тонуйли» мавзулуқ мақалисидә болса, тйән вейҗяң қатарлиқларниң мақалисидики охшаш җүмлиләрни тәкрарлап: «мәмликитимиздики түркий тили аилисидики тилларни ишлитидиған милләтләр, уйғур, қазақ, қирғиз, өзбек, татар, йүгу, сала қатарлиқлар болуп, бу милләтләрниң һәммисиниң өзиниң тарихи вә мәдәнийәт алаһидиликлири бар, улар аталмиш түрк миллитиниң бир қисми әмәс» дәйду.

Вәһаләнки, һәр қайси түркий тилда сөзлишидиған хәлқләрниң тили, тарихи, етник тәрәққияти тарихи вә башқа мәсилилири хәлқарада бир қанчә әсирдин буян тәтқиқ қилинип келиниватқан мәсилә. Бу саһәдә явропа, русийә, америка, японийә, түркийә алимлириму көп тәтқиқатларни елип барған болуп, түркий тилида сөзлишидиған хәлқләрниң етник мәнбәдашлиқ, туғқанлиқ вә башқа җәһәтләрдики ортақлиқ һәм йеқинлиқ мунасивәтлири көпләп тәкитләнгән иди.

Қазақистан пәнләр академийәсидин пенсийәгә чиққан татар тарихшунас вә уйғуршунас доктор мунир йерзин әпәндиниң қаришичә, «әгәр бу мәсилини тәкитлигәнләр пантүркизмни тәшвиқ қилди дейилсә, дуняниң нурғун алимлирини немә дейиш керәк?. Татар, уйғур, қазақ, түрк, қирғиз вә башқа түркий хәлқләрниң туғқанчилиқ, етник вә тарихи бағлиниши инкар қилиш әмәлийәткә уйғун әмәс. Бу, хитайларниң бүгүнки сиясий мәқситидин чиқиш қилинған. Бу аллибурун етирап қилинған нуқта. Буниңға пантүркизм қалпиқи кийдүрүш күлкилик иштур, бүгүнки қазақларму, өзбекләрму вә түркийәдики түркләрму бу хәлқләрниң қериндашлиқини дәватиду, бу хәлқләрниң һәммисиниң ата-бовилири бир түркий хәлқләрдин ибарәт».

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих дотсенти, доктор әркин әкрәмниң қаришичә, тйән вейҗяң, әркин тунияз вә башқилар қәдимки дәврләрдики түркләр билән уйғурларниң бағлинишини, бүгүнки уйғурларниң түрк миллий уқуми билән болған бағлинишини инкар қилиши әмәлийәттә хитай тилидики түрк, йәни «түҗуе» дегән уқумни хата чүшәнгәнлики вә яки бурмилап чүшәндүрүшидин башқа нәрсә әмәс. Қәдимки хитай мәнбәлиридә «түҗүе», йәни түрк сөзи башта көк түрк қалғанлиқини қурған қәбилигә вә дөләткә ишлитилгән шуниңдәк йәнә барлиқ қәбилиләрниң ортақ нами икәнлики ениқ көрситилгән, 6-7-әсирләрдики көк түркләр дәври вә кейинки уйғур қалғанлиқи дәврлиридиму түрк һәммә охшаш тилда сөзлишидиған, охшаш етиқадтики, охшаш иҗтимаий һаяттики қәбилиләрниң ортақ нами болған. Бу һәқтә шу вақиттики хитай мәнбәлири ениқ мәлумат қалдурған. Хитай мәнбәлиридә көк түрк билән барлиқ түрк қәбилилири уқуми ениқ болған.

Униң қаришичә, 11-әсирдә қараханийлар сулалиси дәвридә өткән махмут қәшқәриму барлиқ түркий қәбилиләрни ортақ түрк нами астида баян қилған болуп, түрк уйғурни өз ичигә алған 20 нәччә қәбилиниң ортақ миллий нами иди, шуңа у әсиригә һәм «түрк тили луғити» дәп нам бәрди. Қара ханийлар дәвридә ейтилған бу түрк көк түркләр әмәс, бәлки барлиқ қәбилиләрниң ортақ намидин ибарәттур.

Бу бир қисим хитай хадимлири йәнә уйғурлар билән түркләр, йәни түркийәдики түркләрниң өзара етник бағлинишини ашкара инкар қилип, бу хил идийәни тәкитлигәнләрни пантүркизмчи дәп әйибләйду. Алди билән йеқинда үрүмчи шәһәр башлиқи ясин сидиқ мақалә елан қилип, тарихтики «уйғурлар билән түркләр бир хәлқ әмәс, һазирқи «түркийәдики түркләр билән уйғурларниң һечқандақ етник бағлиниши йоқ» дегән идийәни оттуриға қойған иди, бу қетим бу тәрғибат йәнә күчәйди. Бу қетим хитай мәтбуатлирида елан қилинған мәзкур сиясий мақалиләрдә түркий хәлқләрниң өзара етник вә тарихи бағлиниши инкар қилиниш билән бир вақитта йәнә конкрет һалда ««уйғурлар билән бүгүнки түркләрниң техиму мунасивити йоқлуқи», улар билән «һечқандақ ирқий мунасивәт йоқлуқини» вә уйғурлар билән түркләр «ортақ йилтиз вә ортақ мәнбәдашлиққа игә» дейиш қатарлиқларниң пантүркизмлиқ нуқтиинәзәр икәнлики тәкитләнгән. Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, бу тарихи реаллиқтин әмәс, пәқәт сиясий нуқтидин чиқиш қилинған һәм түркийәдики түрк билән омумий түрктин ибарәт икки аталғуниң мунасивитини арилаштуруветиштин келип чиққан.

Америкидики түрколог, доктор қаһар барат хитай сиясийонлириниң түркий милләтләрниң бағлиниши, болупму түркийәдики түркләр билән уйғурларниң етник, тил вә тарихий бағлинишини инкар қилишини тәнқид қилди. У мундақ дәйду: «османли дөлитини қурған түрк қәбилилири билән бүгүнки уйғурларниң әҗдад қәбилилири өзара айрилип кәткили тәхминән 1000 йиллардин ашти. Әҗәба бу икки хәлқ шунчә йирақта туруп, асасий тиллирида зор бирдәкликләр бар, мәдәнийитидә зор охшашлиқлар бар. Әмма, гуаңдоңлуқ хитайлар билән шималлиқ хитайлар бир-бирини чүшәнмәйду. Шаңхәйлик билән йәнә башқа җайдикиләр чүшәнмәйду, улар бир милләт икән. Әмма, бир-бирини чүшинидиған икки хәлқ вә башқа түркий хәлқләр айрим милләт икән, уларни бағлиса, пантүркизмлиқ идийәси билән җазалинидикән. Бу тарихқа, реаллиқа көз юмуштин башқа нәрсә әмәс».

Қаһар баратниң қаришичә, мәйли түркийә түрклири болсун вә яки башқа түркий хәлқләр болсун, әсли уларни айрим милләткә айриветиш руслар вә хитайларниң сияситидин ибарәттур. У мундақ дәйду; «арилиқи 5-6 саәтлик йолдики бир-бириниң тиллирини чүшәнмәйдиған шаңхәйлик, гуаңҗулуқ вә шималлиқ хитайлар бир милләт болидикән, әмма арилиқи нәччә миң километир болсиму, бир-бириниң тиллирини чүшинидиған түркләр вә уйғурлар һәм башқа түркий хәлқләр айрим милләт болидикән. Бу әсли реаллиққа уйғун әмәс иш».

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, пантүркизм вә панисламизға қарши туруш ноқул тарихий, милләт вә тил мәсилисила әмәс, бәлки хитай һөкүмити уйғурларниң өз азадлиқини қолға кәлтүрүш күришигә зәрбә бериш үчүн пайдилинидиған васитидин ибарәттур.

Хитай тәтқиқатчилири тйән вейҗяң вә мурат мақалисидә: «шинҗаң милләтләр тарихи тәтқиқати вә шәрһиләш хизмити бурундин тартипла идеологийә саһәсидики бөлгүнчиликкә қарши күрәшниң асасий истиһками болуп кәлгән» дәп тәкитләйду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт