Унтулуп кәткән унтулмас қәһриманлар-турсун исраил (2)

Мухбиримиз үмидвар
2020-02-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәттики олтурғанларниң оң тәрәптин 1-киши турсун исраил. 1970-Йиллар, алмута.
Сүрәттики олтурғанларниң оң тәрәптин 1-киши турсун исраил. 1970-Йиллар, алмута.
Photo: RFA

«Йәрлик милләтчилик» тин мусапирлиққичә

Шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәһбирий кадирлиридин вә миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасиминиң йеқин сәпдашлиридин бири турсун исраил 1949-йили 10-айда хитай компартийәси уйғур елини игилигән вә шәрқий түркистан җумһурийити қурған азад үч вилайәт хитай компартийәсиниң башқуруши астиға өткәндин кейин, башқа бир қисим миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлири билән бир қатарда хитай компартийәси тәрипидин муһим рәһбири хизмәтләргә җәлп қилиниду. Шундақ қилип, 1949-йилидин кейин, мустәқиллиқ вә азадлиқ күрәшлиригә қатнашқан һәм мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитини қурған бу инқилабчилар вә рәһбирий кадирларниң һаятиниң йеңи бир басқучи башланғаниди.

Әйни вақитта мав зедоң шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабини «җуңго демократик инқилабиниң бир қисми» дәп атап, миллий армийәни хитай азадлиқ армийәсиниң 5-корпусиға өзгәртип, униң рәһбирий кадирлиридин сәйпидин әзиз, әсәт исһақоф, сәйдулла сәйпуллайеф, ибраһим турди, зия сәмәди вә башқа онлиған кишиләрни өлкигә вә 1955-йили уйғур аптоном райониға рәис, муавин рәис, назир, валий, һаким қатарлиқ һоқуқларға тәйинлигәниди. Шәрқий түркистан инқилаби һөкүмитиниң учур-ахбарат вә разведка ишлири билән шуғулланған рәһбирий кадири, әслидә 1937-1940-йиллири арисида оттура асия университетини оқуп пүттүргән уйғур зиялийси турсун исраилму башта күнәс наһийәсиниң һакимлиқиға, арқидин үрүмчидики тәңритағ меһманханисиниң мудирлиқиға тәйинлиниду. Турсун исраилниң һаят паалийәтлири һәққидә тәкшүрүш елип берип мақалә елан қилған қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалофниң ейтишичә, турсун исраил таки 1958-йилиғичә болған арилиқта юқири лавазимәтләрдә болған.

Турсун исраилниң һаятиниң әң муһим қисми униң 1953-1958-йиллири арисида корла вилайитиниң валийси болған мәзгили болуп, у бу җәрянда корланиң мәдәнийәт-маарип ишлириниң тәрәққияти, шәһәрниң гүллиниш, миллий кадирларни көпләп ишқа орунлаштуруш җәһәтләрдә муһим рол ойниди. Униң қазақистанда яшайдиған оғли утуқ исраил әнә шу вақитта корлада чоң болған болуп, дадисиниң корладики паалийәтлирини әслиди.

Лекин, 1957-йили, хитайда ечилиш-сайраш һәрикити башлиниш билән бир вақитта уйғур елидиму йәрлик милләтчиликкә зәрбә бериш һәрикити қозғалған болуп, уйғур аптоном райони партком секретари ваң енмав мәркәзниң орунлаштуруши бойичә 1958-йили 1-айда һәр дәриҗилик рәһбири кадирларни йиғип, йәрлик милләтчиликкә қарши туруш һәрикитини башлап йиғин ачти. Әнә шу дәсләпки тартип чиқирип, паш қилиш вә әйибләштә турсун исраилму зия сәмәди, абдуреһим әйса, ибраһим турди, муһәммәд имин иминоф вә башқилар билән бир қатарда йәрлик милләтчи сүпитидә қаттиқ әйибләнди. Хитай даирилири уларни «уйғуристан иттипақдаш җумһурийити вә яки шәрқий түркистан җумһурийити қурушни тәләп қилған» дәп әйиблигәниди.

Доктор абләт камалофниң ейтишичә, әнә шу қетимлиқ әйибләштин кейин турсун исраил корла вилайитиниң валийлиқ вәзиписидин қалдурулди.

Турсун исраилниң оғли утуқ исраилниң ейтишичә, улар дадиси билән биргә ақсуға келип, ақсудики бир боз йәр өзләштүрүш орнида турди. Турсун исраил бу йәрдә 3 йил боз йәр өзләштүрүш әтритигә йетәкчилик қилип җапалиқ ишлигәндин кейин аилиси билән биргә 1961-йили ғулҗиға қайтип кәлди. У ғулҗида мирза қамақ һалитидә яшиған болуп, 1962-йили улар совет иттипақиға көчүп кәтмәкчи болған болсиму, әмма һөкүмәт униң аилиси вә пәрзәнтлириниң кетишигә йол қоюп, уни кәткүзмәй елип қалған. Утуқ әпәндиниң ейтишичә, улар қазақистанда туруп дадисиниң тәқдиридин наһайити ечинған.

Бирақ, турсун исраил ахири 1962-йили, күз айлирида алмутаға көчүп келип аилиси билән бирләшкән вә шуниңдин кейин өзиниң мусапирлиқ һаятини башлиған һәм алмута йенидики достлуқ мәһәллисигә орунлашқан.

Турсун исраилниң совет иттипақида яшиған дәври наһайити җапалиқ болуп, у пенсийәгә чиққучә бағвәнчилик колхозида хизмәт қилған болсиму, әмма өз һаятидин зарланмиған. Утуқ әпәндиниң әслишичә, дадиси турсун исраил вәтәнни тәрк етип чиққан зия сәмәди, зунун тейипоф, абдурәуп мәхсум, ғени батур вә башқа йүзлигән сабиқ шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәһбирий шәхслири билән даим учришип, әйни вақиттики инқилаб җәрянлири вә шәрқий түркистан җумһурийити дәврини әсләйтти. Уларда хитай компартийәсиниң қилмишлири, йәни уйғур дияриға кирип орунлишип, өзлирини мустәһкәмләп болғучә болған арилиқта бу рәһбирий кадирларға яхши муамилә қилип, һәтта бәзи һоқуқларни берип, 1957-1958-йиллиридин башлап бирақла зәрбә бәргәнлики вә өзлириниң әслидики нийәтлирини ашкарилиған икки йүзлимичиликини сөкүшәтти.

Турсун исраил пенсийәгә чиққан 1970-йиллири совет-хитай мунасивәтлири наһайити йирикләшкән, һәтта икки тәрәп арисида уруш партлаш вәзийити пәйда болуп, бу, совет иттипақи алмута, ташкәнт қатарлиқ җайларда уйғурчә гезитләрни нәшр қилған вә радио программилирини йолға қойған вақитлар иди. Бу чағларда алмута, фрунзе (һазирқи бишкәк), ташкәнт қатарлиқ җайлардики уйғур зиялийлири, миллий азадлиқ инқилаб қатнашқучилири арисида хитайға қарши тәшкилий паалийәтләр уюштурулуп, уларда әгәрдә совет иттипақи билән хитай уруш қилса, өз вәтинигә қайтиш арзулири күчәйгәниди. Турсун исраилму әнә шундақ арзуларда вә паалийәтләрдә болған болсиму, әмма униң арзуси әмәлгә ашмай, 1979-йили, 65 йешида алмута шәһиридә вапат болған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт