Abdurréshit jélil qarluq: "Xitay elchixanisi uruq-tughqanlirimning uchurini bérishke wede qilghan bolsimu, emma hazirghiche jawab yoq!"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-12-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye haji bayram uniwérsitéti proféssori abduréshit jélil qarluq ependi, "Türk ojaqliri" teshkilatining re'isi, proféssor memet öz ependi bilen muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2019-Yili dékabir. Türkiye.
Türkiye haji bayram uniwérsitéti proféssori abduréshit jélil qarluq ependi, "Türk ojaqliri" teshkilatining re'isi, proféssor memet öz ependi bilen muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2019-Yili dékabir. Türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye enqerediki haji bayram uniwérsitéti proféssori abduréshit jélil qarluq ependining ijtima'iy taratqular arqiliq 80 yashtiki anisi, bir qorsaqtin chiqqan 5 qérindishi we 24 etrapida jiyenidin héch qandaq xewer alalmighanliqi toghrisida sinalghu körünüshi ishlep tarqatqan. Mezkur sinalghu körünüshini qisqa waqit ichide köp sanda kishi hembehirlen'gen. Buni körgen xitayning enqerede turushluq elchixanisi özlirige yéqin bolghan "Ulusal qanal" téléwiziyesi arqiliq bayanat élan qildi. Xitayning siyasiy ishlargha mes'ul diplomati chén wéyxu'a muxbirlargha bergen bayanatida nuqiliq halda abdurréshit qarluqning élan qilghanlirini misal qilip turup, chet'eldiki Uyghurlarni yalghanchiliq bilen eyibligen. Ular bayanatida doktor abdurréshit jélil qarluqqa qisqa waqit ichide bu heqte yardem qilidighanliqini dégen bolsimu, lékin téxighiche jawab bermigen.

Chén weyxu'a bayanatida Uyghurlarning yalghan xewer tarqitiwatqanliqini ilgiri sürüp mundaq dégen: "Uyghurlar toghriliq nurghun yalghan xewer tarqilip yürüptu. Men bir xitay diplomat bolush süpitim bilen bularning yalghan ikenlikini désem, belkim manga bek az kishi ishinidu. Chünki mushundaq bir keypiyat bar, ishenmeslik bar." 

Xitay diplomat bu heqte bir misal bérishni xalaydighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Enqerediki haji bayram uniwérsitétide bir Uyghur proféssor bar iken. U tiwéttérdin biz besh bala, anam we qérindashlirim lagérda ten jazasigha uchraptu dep yazdi. Buni nurghun kishi körüptu. Men bu yerde ikki mesile üstide toxtalmaqchimen. Birinchisi, biz xitay elchixanisi xitay puqralirining yaki burun xitay puqrasi bolup hazir bashqa döletlerning puqraliqigha ötüp ketken kishilerning xitaydiki uruq-tughqanlirining béshigha bir ish kelgen bolsa, bizge iltimas qilsa biz qolimizdin kélishiche bu mesilini hel qilishqa tirishimiz. Bu bizning wezipimiz. Lékin bu proféssor bizning elchixanimizgha kelmidi. U dégen ishlar rastmu yaki yalghanmu? bunimu bilmeymen. Biz tiwéttérde körduq, uninggha yardem qilishqa tirishimiz. Yene birsi abduréshit jélil qarluq 5 qérindshining süritini körsetti. Türkiyede xitay hökümiti Uyghurlarning normidin artuq perzent körüshige ruxset qilmaydu, ayallarning qursiqidiki balini mejburiy chüshüriwétidu, dégen gepler bar. Eger undaq bolsa, qandaqmu abduréshit qarluqning aka we ukisi bolup, 5 qérindishi bolidu? bular Uyghurlarning chet'elde yalghan xewer tarqatqanliqining ispatidur." 

Qimmetlik radiyo anglighuchilar, xitay diplomatning "Ulusal qanal" téléwiziyesi arqiliq bergen bayanatidin kéyin türkiyediki axbarat wasitiliri ammiwiy teshkilatlar, türk ammisi we türk ziyaliliri abdureshit jélil qarluqni semimiy keypiyatta qollidi. Ötken hepte axirida türkiyede 100 yilliq tarixqa ige "Türk ojaqliri" teshkilatining merkiziy binasida mexsus muxbirlarni kütiwélish yighini chaqirip, abdurreshit jélil qarluqni qollap-quwetleydighanliqini bildürüsh bilen birlikte xitay hökümitining Uyghurlargha élip bériwatqan siyasitini eyiblidi, türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirdi.

"Türk ojaqliri" teshkilatining re'isi, proféssor memet öz ependi mundaq dédi: "Bizning birdin-bir arzuyimiz sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning milliy we diniy kimlikliri bilen yashishidur. Xitay sherqiy türkistanliqlarning milliy we diniy kimlikini yoq qilishqa tirishiwatidu. Hazir xitay hetta Uyghurlarning türk irqidin ikenlikini inkar qilmaqta. Bulargha qarita hemmimiz inkas qayturushimiz kérek. Türkiye döliti sherqiy türkistanliqlarning milliy kimlikini dewamlashturushi üchün diplomatiyelik munasiwette qilishqa tégishlik ishlarni qilishi, ulargha ige chiqishi kérek."

Bu heqte haji bayram weli uniwérsitétining proféssori abdurréshit qarluq, 80 yashliq anisi we 5 qérindishidin bezilirining jaza lagérida ikenlikini, bezilirining qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "2017-Yili 3-aydin tartip 80 yashtiki anam, 5 qérindishim, 24 jiyenim bilen alaqem üzülüp qaldi. Uyghur oqughuchilirim arqiliq emes, xitay oqughuchilirim arqiliq ular heqqide melumat élishqa tirishtim, chünki Uyghur oqughuchilar qorqidu. 2018-Yilining béshida bir xitay oqughuchimdin kelgen élxetke asaslan'ghanda, ukam lagérda qéyin-qistaqqa uchrap méyip bolup qaptu. Xitay yene bir ukamgha 11 yilliq qamaq jazasi bériptu. Akam ürümchide lagérda iken. Yézidiki chong akammu lagérda iken. Bu melumatlarni tiwéttirda tarqattim, büni körgen xitay elchixanisi téléwizor arqiliq méning so'alimgha del jawab bermey, munasiwetsiz geplerni qiliptu." 

Abdurréshit jélil qarluq xitay diplomat chén wéyxu'aning özi ishlewatqan mektepning mudirigha xet yézip, uruq-tughqanlirining mesilisige köngül bölidighanliqini dégen bolsimu, hazirghiche jawab kelmigenlikini bayan qilip, mundaq dédi: "Xitay elchixanisi 7-dékabir küni bizning uniwérsitétning mudirigha xet yézip, silining xizmetchinglarning mesilisini hel qilishqa tirishiwatimiz deptu. Men 3 yildin buyan éniq xewer igiliyelmeywatimen. Elchixana xitay hökümitining, men ijtima'iy taratqular arqiliq öyümning adrésinimu berdim. Men ulargha a'ilemdikiler lagérdimu emesmu? ten jazasigha uchridimu-yoq? ular hayattmu ? bularni soridim. Xitay diplomatlar wede bergili bügün 8 kün boldi, téxighiche uruq-tughqanlirim toghrisida jawab yoq."

Qimmetlik radiyo anglighuchilar, bir yildin buyan dunyaning her qaysiy jayliridiki Uyghurlar ata-anisini sorap, ijtima'iy taratqularda uchur tarqitip kelmekte. Bularning héchqaysisigha jawab bermigen xitay elchixanisi néme üchün emdilikte abduréshit jélil qarluqning sinalghu körünüshige jawab bérish ihtiyajini hés qilidu? xitay diplomatliri xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésimni inkar qilish teshwiqati arqiliq türklerni ishendürelemdu? ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur akadémiyesibing ijra'iye re'isi abdulhemit qaraxan ependi xitayning emdi türk xelqini ishendürelmeydighanliqini ilgiri sürdi. 

Bu xewerge türkiyediki bezi téléwizye we gézitler orun berdi.

Toluq bet