Adryan zénz: "Atalmish 'terbiyelesh merkezliri' zadi qandaq jay?" (1)

Muxbirimiz eziz
2019-08-06
Élxet
Pikir
Share
Print
"Mehelle merkizi" dep isim qoyulghan etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan jaza lagéri. 2018-Yili 5-dékabir, atush.
"Mehelle merkizi" dep isim qoyulghan etrapi sim tiken bilen chégrilan'ghan jaza lagéri. 2018-Yili 5-dékabir, atush.
AP

Xelq'araning küchlük bésimi we polattek pakitlar aldida "Bizde héchqandaq lagér mewjut emes" dep kéliwatqan xitay hökümiti axiri bu jaylarni "Kespiy terbiyelesh mektipi" dep perdazlashqa ötti. Emma shuningdin kéyin bu téma téximu bekrek kishilerning diqqet merkizide bolushqa bashlidi. Bolupmu gérmaniyelik mutexessis adryan zénz özi igiligen sanliq melumatlarni omumlashturup "Hazir az dégendimu bir yérim milyon kishi lagérgha qamalghan. Bu san alliqachan qamaq jazasigha höküm qilinip bolghan kishilerni öz ichige almaydu" dégen yekünni otturigha qoyghandin kéyin xitay terepning bu lagérlarning qandaq "Arambexsh makan" ikenliki toghrisidiki teshwiqatliri köplep otturigha chiqishqa bashlidi. Shuning bilen bir waqitta 2018-yilining axiridin bashlap xitay hökümiti bir türküm chet'el diplomatlirini teklip qilip, bir qisim "Terbiyelesh merkezliri" ni ékskursiye qildurdi. Emma shahidlar we sün'iy hemrah süretliri bu xildiki ékiskursiye nuqtilirining aldin teyyarlan'ghan orunlar ikenlikini, ékiskursiyechiler sözleshken "Kursantlar" ning tallan'ghan "Artist mehbuslar" ikenlikini qeyt qiliwatqanliqi melum.

Doktor adryan zénz mushu ehwallargha asasen téximu ilgiriligen asasta "Terbiyelesh merkezliri" ning zadi qandaq jay ikenlikige oxshash bolmighan birnechche nuqtidin qayta nezer sélip chiqti. Uning mushu asasta yézip chiqqan "Ménge yuyush, saqchilar muhapiziti we mejburiy qamaq" témisidiki maqalisi ene shu xil izdinishning mukemmel xulasisi sheklide otturigha chiqti. Shundaqla xitay hökümitining lagérlarni perdazlash heqqidiki teswirlirini üzél-késil ret qildi.

U bu heqtiki izdinishliri heqqide söz bolghanda mundaq deydu: "2018-Yili keng omumlashqan 'terbiyelesh' we qamaqqa élishqa da'ir köpligen delil-ispatlar toplinishqa bashlighan bir yil boldi. Derweqe, bezi esliheler heqiqetenmu 'terbiyelesh' xizmitining éhtiyaji üchün berpa qilin'ghan idi. Emma biz ularning emeliyette pütkül shinjang miqyasida torlashqan qamaq sistémisi üchün xizmet qilghanliqini körduq. Qiziq yéri shu waqitlardin bashlap xitay hökümiti birleshken döletler teshkilati we bashqa xelq'araliq sorunlarda shinjangdiki weziyet heqqide birdinla wezxanliq qilidighan boluwaldi. Shuningdek bu heqtiki qarshi pikirlerni birdek inkar qilishqa bashlidi. Shunga buni bir meydan söz urushining otturigha chiqishi yaki ré'alliq heqqidiki dawa urushi, désekmu bolidu. Bu 'urush' ta qamaqqa élish qilmishi hemde kishilik hoquqning depsende bolushi dégenler muhim témilardin boldi. Halbuki, shu waqitlardin bashlap béyjing terep nahayiti nepislik bilen qurashturulghan teshwiqat urushini bashliwetti. Ular özliri shinjangda qiliwatqan ishlar toghrisida gherb dunyasining eyibleshliridin qutulush üchün derhalla ularning eyibleshlirini otturahal bir shey'ige aylandurushqa urundi."

Doktor adryan zénz xitay hökümiti resmiy yosunda "Lagérlar mewjut emes" dégendin "Bu jaylar kespiy terbiyelesh mektipi" dégen'ge qeder élan qilghan resmiy höjjetlerdin bayqighan bir ortaq nuqta shu bolghanki, bularning hemmiside xitay hökümiti bu "Merkez" lerde "Kursantlarning méngisini yuyidighanliqi" ni ashkara we héyiqmastin tilgha alghan. Künes nahiyilik hökümetning "Merkezleshtürüp terbiyelesh" heqqidiki uqturushlirining biride "Terbiyeleshte kishilerning méngisini tazilap, qelbini paklash؛ heqqaniyetni hémaye qilip, rezillikni tügitish" xizmet nishani qilin'ghan. BBC Agéntliqining muxbiri ziyaret qilghan "Terbiyelesh merkizi" diki oqutquchilardin birimu mushu ehwalni ashkara tilgha alghan.

Aptor bu mesilide bayqighan yene bir gumanliq nuqta xitay hökümiti lagér tutqunlirining bu jaygha öz ixtiyarliqi bilen kelgenlikini zor küch bilen teshwiq qilip kelgen. Bu hal BBC agéntliqining muxbiri so'al sorighanda bir kursantning bergen jawabidimu eks étidu. Doktor adryan zénz bu heqtiki izdinishliri jeryanida xitay hökümitining bu xildiki "Öz ixtiyariliqi bilen terbiyilinish" bayanlirini ispatlaydighan héchqandaq höjjetni yaki kursantlarning buninggha qatnishish hemde ayrilish waqti toghrisida imza qoyidighan birer jedwel nusxisini körmigen. Shundaqla kishilerning toxtam boyiche öginish waqti toshqanda bu jaydin ayrilghanliqini ispatlaydighan héchqandaq uchurni uchratmighan. Emma xitay hökümiti teklip qilip kelgen chet'el diplomatliri ékiskursiye qilghan lagérlarda tashqiy dunyagha bu jayning qandaq "Bextiyar mekteb" ikenliki bekrek namayen qilin'ghan.

U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Yéqindin buyan xitay hökümitining teshwiqat istratégiyesi mushu xildiki 'kespiy terbiyelesh mektipi' namliq eslihelerge bekrek merkezlishiwatidu. Ular bu heqte söz bolghanda hazir 'shundaq, bizde bu xil mektebler bar. Biz buningda esebiylik idiyelirini yoqitiwatimiz. Bu nahayiti yaxshi jay. Uningdiki oqughuchilar özlirini tolimu bextlik hés qilmaqta. Ular bu jaylarda naxsha éytip, ussul oynap, qiyghitip yürmekte' dégenlerni bazargha séliwatidu. Örnek süpitide teyyarlan'ghan we tallan'ghan lagérlargha barghanlar heqiqetenmu shundaq hadisilerni körüp qaytip kéliwatidu. Halbuki, bu jayda zadila untushqa bolmaydighan bir nuqta lagér 'kursantliri' ni shinjangning hemmila yéride közge chéliqidighan 'terbiyelesh merkizi' namidiki qamaqxana sheklini alghan eslihelerge bir yil, ikki yil yaki uningdinmu uzun waqit solap qoyushning héchqandaq qanuniy asasi yoq. Bolupmu xitayning héchqandaq qanunida sot hökümi chiqirilmighan, chek basqudek sewebi körsitilmigen ehwalda kishilerni xalighan muddette xalighanche bu xil qamaqqa élish békitilmigen."

Doktor adryan zénz bu xildiki "Terbiyelesh merkezliri" ge ortaq bolghan bir hadise, bu mu'esseselerning qattiq mudapi'e qilinishidur. Sün'i hemrah süretliridin bu jaylardiki közitish munarini ochuq körgili bolsa, u bayqighan höjjetlerning biride ashundaq merkezlerning biridiki muhapizetchi saqchilarning sani shu jaydiki oqutquchilar sanining ikki hessisige toghra kelgen. Bashqa bir nahiyide bolsa bu xildiki "Terbiyelesh merkezliri" ge ishleydighan saqchilarning xirajiti mushu nahiyening pütkül "Terbiyelesh" xizmitige kétidighan xirajetning üch hessisige toghra kelgen. Yene kélip hökümetning bu heqtiki höjjetliride bu saqchilar qoshunining roli "Terbiyelesh" tin qéchip kétish qilmishini cheklesh ikenliki tekitlen'gen. Roshenki, bularning özi bu merkezlerning mektepke emes, belki türmige oxshaydighanliqini biwasite körsitip béridu.

U bu toghriliq söz bolghanda mundaq deydu: "Mushundaq bir kespiy terbiyelesh mektipining bixeterliki üchün qanchilik saqchi kétidu? bu heqtiki xamchot höjjetlirining bolupmu ahalisining mutleq köp qismi Uyghurlar bolghan nahiyelerning biride saqchilar toghrisida nahayiti éniq we semimiy qilip 'bu kespiy terbiyelesh merkizide 810 yardemchi saqchi xizmet qilidu' déyilgen. Bir terbiyelesh merkizi üchün bu sandiki saqchilar bekmu köp, shundaq emesmu? buningdin birnechche yil ilgiri men bashqa bir nahiyediki terbiyelesh merkizi üchün 260 yürüsh alahide saqchi kiyimi buyrutmisini bayqighan idim."

Doktor adryan zénzning bildürüshiche, xitay hökümiti éytqan "Bextiyar mektep" sheklidiki bu merkezlerning xaraktéri yene bashqa jehetlerdimu ipadilinidu.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Toluq bet