Адрян зенз: «аталмиш ‹тәрбийәләш мәркәзлири' зади қандақ җай?» (2)

Мухбиримиз әзиз
2019-08-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур мәсилиси бойичә хәлқараға тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди җаза лагерлири тоғрисида доклат бәрмәктә. 2018-Йили 18-сентәбир, җәнвә.
Уйғур мәсилиси бойичә хәлқараға тонулған мутәхәссис адран зенз әпәнди җаза лагерлири тоғрисида доклат бәрмәктә. 2018-Йили 18-сентәбир, җәнвә.
REUTERS

Хитай һөкүмитиниң «тәрбийәләш мәркәзлири» һәққидики түрлүк пәрдазлаш характерлик тәшвиқатлири көпләп оттуриға чиқиватқанда германийәлик мутәхәссис, доктор адрян зенз бу хилдики муәссәсәләрниң характеригә қайтидин қарап чиқти. Униң мушу әһвалларни омумлаштуруп «меңә ююш, сақчилар муһапизити вә мәҗбурий қамақ» темисида йезип чиққан мақалисидә алаһидә тәкитләнгән нуқтиларниң бири «кәспий тәрбийәләш мәктипи» дәп атиливатқан лагерларниң маарип системисиға хас характергә игә болмаслиқидур.

Апторниң баян қилишичә, бу хилдики «маарип» характеригә игә болмиған «мәркәз» ләрниң әң типик ортақлиқи уларниң сиртини мустәһкәм орап турған қоршав тосуқлири вә дәрвазилири болса, ички қисимдиму бу хилдики маарипқа ят һадисиләр көпләп мәвҗут икән. Һазир мәлум болған сүний һәмраһ сүрәтлиридин бу лагерларниң ташқи көрүнүши көпләп мәлум болған болса мушу хилдики «мәктәп» ләрниң ичигә кирип чиққан бир киши униңға үч өлчәмлик модел арқилиқ өзиниң бу җайда көргәнлирини тәсвирләп бәргән.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду: «у киши бу үч өлчәмлик моделни маңа өз намини ашкарилимиған әһвалда тәқдим қилди. Толиму нәпис ишләнгән бу моделларда бу мәктәпләрниң сиртиниң ришатка билән қоршалғанлиқи, дәрвазилирини сақчиларниң бақидиғанлиқи көрситилиду. Мәлум болушичә, бу ‹мәктәп' 2017-йилиниң ахири ишқа кириштүрүлгән. Шаһит әйни вақитта бир сақчи достиниң баһанисидә бу җайларни көргән икән. Униң ейтишичә, ятақ бинаси вә оқутуш бинаси бирдәк қоршав там ичигә елинған. ‹Дәрсхана' му оттуридин төмүр ришатка арқилиқ иккигә айрилған болуп, сақчи формиси кийгән хитай ‹оқутқучи' ришаткиниң бу тәрипидә туруп, ришаткиниң у тәрипидики ‹оқуғучилар' ға дәрс беридикән. Буниңда дәрс аңлиғучиларниң җисманий җәһәттә оқутқучиға йеқинлишиш имканийити пүтүнләй кесип ташланған икән. Шаһит шу вақитта пүтүнләй ришаткиланған муһитта яшайдиған бу ‹оқуғучилар' ни көрүп өзиниң қәпәскә мәһкум болған һайванларни көргәндәк туйғуда болуп қалғанлиқини ейтиду. Шаһит бу ‹синип' тики оқуғучиларниң пүтүнләй аяллар икәнликини, уларниң шу вақитта хитайчә өгиниватқанлиқини, уларниң бәзилириниң 65-70 яшлардики чачлири ақирип кәткән момайлар икәнликини көргән.»

Һалбуки, хитай һөкүмити бирдәк ташқи дуняға «кәспий тәрбийәләш мәктипи» дәп тонуштуруватқан бу хилдики муәссәсиләрниң бир ортақ алаһидилики уларни шу җайлардики охшаш дәриҗилик маарип идариси әмәс, бәлки әдлийә системисиниң биваситә башқуруши һесаблиниду. Әмма хитайниң әдлийә системиси адәттә җинайи ишлар билән мунасивәтлик делоларни бир яқлиқ қилидиған болуп, уларниң хираҗити адәттә дөләтниң ички бихәтәрлик хамчотидин аҗритилиду. Уйғур дияридики мунасивәтлик әһваллар болса дәл мушундақ бир реаллиқниң мәвҗут болуватқанлиқини биваситә әкс әттүриду.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «мениңчә, хитай һөкүмитиниң өзлири бу лагерлар һәққидә дәватқан гәпләрни инчикилик билән ойлап көрсәкла мушуниң өзидин нурғун учурлар мәлум болиду. Бу җәряндики тәшвиқатларда тилға елиниватқан ‹маарип вә тәрбийәләш идариси' дегән идарә йеңидин тәсис қилинған орун болуп, илгирики әсәбийликниң алдини елиш хизмитигә мәсул гуруппилар қилған ишни қилишқа мәсул икән. Қәшқәр, ақсу қатарлиқ җайлардики һөкүмәт тәшвиқатлиридин мәлум болған учурларда ейтилишичә, әдлийә идарисиниң башлиқи бу хилдики ‹маарип вә тәрбийәләш идариси' ниңму башлиқлиқини қошумчә үстигә алған икән. Бу идарә болса ‹тәрбийәләш мәркизи' ниң күндилик паалийәтлиригә биваситә йетәкчилик қилидикән. Йәнә келип бу хилдики ‹тәрбийәләш мәркәз' лири ички бихәтәрлик вә қанун иҗра қилғучи орунлар болған сот мәһкимиси, тәптиш мәһкимиси, сақчи идарилири, әдлийә системиси қатарлиқлар билән бир қатарда тилға елинип келиватиду. Һалбуки, лагер сиртидики пуқраларға қилиниватқан тәшвиқатта ейтиливатқанлар уларниң ички қисимдикиләргә тарқитип келиватқан һөҗҗәтлиридики баянларға охшимайду.»

Доктор адрян зензниң диққитини қозғиған йәнә бир нуқта шуки, хитай һөкүмитиниң һәрқачан «йиғивелиш лагери» һәққидә сөз болғанда өзлиридә бундақ бир муәссәсәниң мәвҗут әмәсликини «дадиллиқ» билән тәкитләп келишидур. Униң қаришичә, хитай һөкүмити аз дегәндиму бир йерим милйон уйғурни лагерларға қамашта «кәспий тәрбийәләш мәктипи» намидики бирла муәссәсәдин пайдиланған әмәс. Буниңда улар «тәрбийәләш обйекти» дәп қаралған кишиләрни охшаш болмиған тоққуз хил муәссәгә, җүмлидин «тутуп туруш орни» қатарлиқларға қамивалған болғачқа хәлқарада давамлиқ һалда «аталғу оюни» ойнап кәлмәктә икән.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «биз ейтиватқан ‹йиғивелиш лагери' дегәндәк аталғуларни нәзәрийә җәһәттин алғанда пүтүнләй тоғра, дейишкә болиду. Йәни мәлум бир җайға кишиләр мәҗбурий йосунда топлап қамилиду. Әмма йәнә бир җәһәттин алғанда, бу бир тарихий вәқәләргә бағлинишлиқ аталғу болғачқа хитай һөкүмити буни һечболмиғанда бир җәһәттин болсиму асанла рәт қилалайду. Әмәлийәттә қарайдиған болсақ ‹кәспий тәрбийәләш мәктипи' пәқәт шинҗаңдики сәккиз хилдин артуқ ‹тәрбийәләш' вә ‹қамаш' муәссәсәлириниң бир түри, халас. Һөкүмәтниң түрлүк һөҗҗәтлири вә шаһитларниң баянлири бу хилдики муәссәсиләрниң бәш-алтә хилға айрилидиғанлиқини көрситиду. Буларниң әң ахирида баридиған җайи болса мәҗбурий әмгәк шәклини алған завутлар болуп чиқиду. Демәк, бу хилдики тутқунларни бир җайға топлап қамайдиған орунлар адәттә ‹тутуп туруш орни' дегән намда мәвҗут болиду. Буниңда җинайити бекитилгәнгичә болған қисқа бир муддәттә гумандар мушундақ җайларға солап қоюлиду. Әмма шинҗаңда бу әһвал пүтүнләй башқичә шәкилдә мәвҗут болуп кәлмәктә. Бундақ орунларға қамалғанлар йил-йиллап йетип кетиду. Һәтта уларниң қандақ ишлар билән әйибләнгәнликиму уларға намәлум болиду. Шуңа биз бу хилдики ‹мәктәп' намида аталған муәссәсиләрни мушу хилдики адәмләрни бир йәргә топлап қамайдиған тоққуз хил әслиһәниң пәқәт бир түри, дейәлишимиз мумкин. Әмма бу бирдин-бир әслиһә әмәс.»

Доктор адрян зензниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қилмиш-әтмишлирини пүткүл инсанийәтниң әң әқәллий әхлақ өлчими үчүн бир ортақ синақ, дәп қарашқа болидикән. Шуңа дуняниң бу мәсилигә қарита әмәлий һәрикәттә болушини бәкму зөрүр дәп қарайдиған аптор бу әһвалға қарита «әмәлсиз етиқад җансиз тәнгә баравәр» дегән хуласә билән мақалисини ахирлаштуриду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт