Adryan zénz: "Atalmish 'terbiyelesh merkezliri' zadi qandaq jay?" (2)

Muxbirimiz eziz
2019-08-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur mesilisi boyiche xelq'aragha tonulghan mutexessis adr'an zénz ependi jaza lagérliri toghrisida doklat bermekte. 2018-Yili 18-séntebir, jenwe.
Uyghur mesilisi boyiche xelq'aragha tonulghan mutexessis adr'an zénz ependi jaza lagérliri toghrisida doklat bermekte. 2018-Yili 18-séntebir, jenwe.
REUTERS

Xitay hökümitining "Terbiyelesh merkezliri" heqqidiki türlük perdazlash xaraktérlik teshwiqatliri köplep otturigha chiqiwatqanda gérmaniyelik mutexessis, doktor adryan zénz bu xildiki mu'esseselerning xaraktérige qaytidin qarap chiqti. Uning mushu ehwallarni omumlashturup "Ménge yuyush, saqchilar muhapiziti we mejburiy qamaq" témisida yézip chiqqan maqaliside alahide tekitlen'gen nuqtilarning biri "Kespiy terbiyelesh mektipi" dep atiliwatqan lagérlarning ma'arip sistémisigha xas xaraktérge ige bolmasliqidur.

Aptorning bayan qilishiche, bu xildiki "Ma'arip" xaraktérige ige bolmighan "Merkez" lerning eng tipik ortaqliqi ularning sirtini mustehkem orap turghan qorshaw tosuqliri we derwaziliri bolsa, ichki qisimdimu bu xildiki ma'aripqa yat hadisiler köplep mewjut iken. Hazir melum bolghan sün'iy hemrah süretliridin bu lagérlarning tashqi körünüshi köplep melum bolghan bolsa mushu xildiki "Mektep" lerning ichige kirip chiqqan bir kishi uninggha üch ölchemlik modél arqiliq özining bu jayda körgenlirini teswirlep bergen.

U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "U kishi bu üch ölchemlik modélni manga öz namini ashkarilimighan ehwalda teqdim qildi. Tolimu nepis ishlen'gen bu modéllarda bu mekteplerning sirtining rishatka bilen qorshalghanliqi, derwazilirini saqchilarning baqidighanliqi körsitilidu. Melum bolushiche, bu 'mektep' 2017-yilining axiri ishqa kirishtürülgen. Shahit eyni waqitta bir saqchi dostining bahaniside bu jaylarni körgen iken. Uning éytishiche, yataq binasi we oqutush binasi birdek qorshaw tam ichige élin'ghan. 'dersxana' mu otturidin tömür rishatka arqiliq ikkige ayrilghan bolup, saqchi formisi kiygen xitay 'oqutquchi' rishatkining bu teripide turup, rishatkining u teripidiki 'oqughuchilar' gha ders béridiken. Buningda ders anglighuchilarning jismaniy jehette oqutquchigha yéqinlishish imkaniyiti pütünley késip tashlan'ghan iken. Shahit shu waqitta pütünley rishatkilan'ghan muhitta yashaydighan bu 'oqughuchilar' ni körüp özining qepeske mehkum bolghan haywanlarni körgendek tuyghuda bolup qalghanliqini éytidu. Shahit bu 'sinip' tiki oqughuchilarning pütünley ayallar ikenlikini, ularning shu waqitta xitayche öginiwatqanliqini, ularning bezilirining 65-70 yashlardiki chachliri aqirip ketken momaylar ikenlikini körgen."

Halbuki, xitay hökümiti birdek tashqi dunyagha "Kespiy terbiyelesh mektipi" dep tonushturuwatqan bu xildiki mu'essesilerning bir ortaq alahidiliki ularni shu jaylardiki oxshash derijilik ma'arip idarisi emes, belki edliye sistémisining biwasite bashqurushi hésablinidu. Emma xitayning edliye sistémisi adette jinayi ishlar bilen munasiwetlik délolarni bir yaqliq qilidighan bolup, ularning xirajiti adette döletning ichki bixeterlik xamchotidin ajritilidu. Uyghur diyaridiki munasiwetlik ehwallar bolsa del mushundaq bir ré'alliqning mewjut boluwatqanliqini biwasite eks ettüridu.

U bu heqte mundaq deydu: "Méningche, xitay hökümitining özliri bu lagérlar heqqide dewatqan geplerni inchikilik bilen oylap körsekla mushuning özidin nurghun uchurlar melum bolidu. Bu jeryandiki teshwiqatlarda tilgha éliniwatqan 'ma'arip we terbiyelesh idarisi' dégen idare yéngidin tesis qilin'ghan orun bolup, ilgiriki esebiylikning aldini élish xizmitige mes'ul guruppilar qilghan ishni qilishqa mes'ul iken. Qeshqer, aqsu qatarliq jaylardiki hökümet teshwiqatliridin melum bolghan uchurlarda éytilishiche, edliye idarisining bashliqi bu xildiki 'ma'arip we terbiyelesh idarisi' ningmu bashliqliqini qoshumche üstige alghan iken. Bu idare bolsa 'terbiyelesh merkizi' ning kündilik pa'aliyetlirige biwasite yétekchilik qilidiken. Yene kélip bu xildiki 'terbiyelesh merkez' liri ichki bixeterlik we qanun ijra qilghuchi orunlar bolghan sot mehkimisi, teptish mehkimisi, saqchi idariliri, edliye sistémisi qatarliqlar bilen bir qatarda tilgha élinip kéliwatidu. Halbuki, lagér sirtidiki puqralargha qiliniwatqan teshwiqatta éytiliwatqanlar ularning ichki qisimdikilerge tarqitip kéliwatqan höjjetliridiki bayanlargha oxshimaydu."

Doktor adryan zénzning diqqitini qozghighan yene bir nuqta shuki, xitay hökümitining herqachan "Yighiwélish lagéri" heqqide söz bolghanda özliride bundaq bir mu'essesening mewjut emeslikini "Dadilliq" bilen tekitlep kélishidur. Uning qarishiche, xitay hökümiti az dégendimu bir yérim milyon Uyghurni lagérlargha qamashta "Kespiy terbiyelesh mektipi" namidiki birla mu'essesedin paydilan'ghan emes. Buningda ular "Terbiyelesh obyékti" dep qaralghan kishilerni oxshash bolmighan toqquz xil mu'essege, jümlidin "Tutup turush orni" qatarliqlargha qamiwalghan bolghachqa xelq'arada dawamliq halda "Atalghu oyuni" oynap kelmekte iken.

U bu heqte mundaq deydu: "Biz éytiwatqan 'yighiwélish lagéri' dégendek atalghularni nezeriye jehettin alghanda pütünley toghra, déyishke bolidu. Yeni melum bir jaygha kishiler mejburiy yosunda toplap qamilidu. Emma yene bir jehettin alghanda, bu bir tarixiy weqelerge baghlinishliq atalghu bolghachqa xitay hökümiti buni héchbolmighanda bir jehettin bolsimu asanla ret qilalaydu. Emeliyette qaraydighan bolsaq 'kespiy terbiyelesh mektipi' peqet shinjangdiki sekkiz xildin artuq 'terbiyelesh' we 'qamash' mu'esseselirining bir türi, xalas. Hökümetning türlük höjjetliri we shahitlarning bayanliri bu xildiki mu'essesilerning besh-alte xilgha ayrilidighanliqini körsitidu. Bularning eng axirida baridighan jayi bolsa mejburiy emgek sheklini alghan zawutlar bolup chiqidu. Démek, bu xildiki tutqunlarni bir jaygha toplap qamaydighan orunlar adette 'tutup turush orni' dégen namda mewjut bolidu. Buningda jinayiti békitilgen'giche bolghan qisqa bir muddette gumandar mushundaq jaylargha solap qoyulidu. Emma shinjangda bu ehwal pütünley bashqiche shekilde mewjut bolup kelmekte. Bundaq orunlargha qamalghanlar yil-yillap yétip kétidu. Hetta ularning qandaq ishlar bilen eyiblen'genlikimu ulargha namelum bolidu. Shunga biz bu xildiki 'mektep' namida atalghan mu'essesilerni mushu xildiki ademlerni bir yerge toplap qamaydighan toqquz xil eslihening peqet bir türi, déyelishimiz mumkin. Emma bu birdin-bir eslihe emes."

Doktor adryan zénzning qarishiche, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qilmish-etmishlirini pütkül insaniyetning eng eqelliy exlaq ölchimi üchün bir ortaq sinaq, dep qarashqa bolidiken. Shunga dunyaning bu mesilige qarita emeliy herikette bolushini bekmu zörür dep qaraydighan aptor bu ehwalgha qarita "Emelsiz étiqad jansiz ten'ge barawer" dégen xulase bilen maqalisini axirlashturidu.

Toluq bet