Америка мухбирлириниң хитайдин қоғлап чиқирилиши билән уйғурларға немиләр болуватқанлиқини билиш техиму тәс болиду

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-03-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Ню-йорк вақти» гезитиниң мухбири  Steven Lee Myers хитай ташқи ишлар баянатчиси гең шуаңниң мухбирларға қилған баянатидин кейин башқа чәтәллик мухбирлар билән параңлашмақта. 2020-Йили 18-март, бейҗиң.
«Ню-йорк вақти» гезитиниң мухбири Steven Lee Myers хитай ташқи ишлар баянатчиси гең шуаңниң мухбирларға қилған баянатидин кейин башқа чәтәллик мухбирлар билән параңлашмақта. 2020-Йили 18-март, бейҗиң.
AP

Хәлқара мухбирларни қоғдаш комитети 2020-йили 18-март баянат елан қилип, «хитай даирилири америкалиқ журналистларни қоғлап чиқириш һәрикитини дәрһал тохтитиши, американиң ахбарат һәрикитигә қарши өч елиш тәдбирлирини тохтитиши вә ахбарат билән һуҗум қилиш арқилиқ сөһбәтлишиш арқилиқ америка билән болған ихтилапни һәл қилиши керәк» дәп хитай һөкүмитини агаһландурди.

Хитай һөкүмити 18-март күни, «ню-йорк вақит гезити», «вал стретт журнили» вә «вашингтон почтиси» гезитлириниң мухбирлиқ салаһийити билән туруватқан барлиқ америка пуқралириниң 2020-йил ахириғичә мөһлити бар мухбирлиқ кинишкилирини 10 күн ичидә тапшурушни тәләп қилди. Хитай йәнә «америка авази» вә «дәвр» журнилиниму хитайдики хизмәтчилиригә аит учурларни, малийә, тиҗарәт вә өй-мүлүккә аит учурлирини тапшурушқа буйруған.

Хитай ташқи ишлар министирлиқи ашкара һалда, бу қарарниң американиң, америкадики хитайниң ахбаратчи хадимлар санини қисқартишни тәләп қилғанлиқиға қайтурулған инкаслиқини илгири сүргәниди.

Америка өткән айда хитайниң дөләт игиликидики шинхуа агентлиқи, хитай хәлқара радиоси, хитай йәршари телевизийә тори вә «хитай күндилик гезити» қатарлиқ 4 органни «дөләт вакаләтханиси» категорийәсигә киргүзүп, улардин америкадики 160 нәпәр хизмәтчисини 100 нәпәргә қисқартишни тәләп қилған. Әмма америка тәрәп бу тәдбирни хитай һөкүмити американиң 3 нәпәр мухбирини хитайдин қоғлап чиқиривәткәндин кейин елан қилғаниди.

«Вал-ситрет журнили», «ню-йорк вақит гезити» вә «вашингтон почтиси» қатарлиқ органларму 18-март рәсмий баянат елан қилип, өзлириниң хитай һөкүмитиниң бу қараридин қаттиқ әпсусланғанлиқини ипадә қилди вә буни пикир-ахбарат әркинликигә мисли көрүлмигән һуҗум икәнликини ейтти.

Хәлқаралиқ мухбирларни қоғдаш комитети, хәлқара кәчүрүм тәшкилати һәмдә хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати қатарлиқ нопузлуқ тәшкилатлар 18-март күни баянат елан қилип, хитай һөкүмитини бу қараридин дәрһал ваз кечишкә чақирди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң 18-март елан қилған бу һәқтики баянатида, хитайниң бу қарари билән, кәм дегәндә 13 америкалиқ мухбирниң тәсиргә учрайдиғанлиқи ейтилған. Улар баянатида хитайниң америкалиқ журналистларни қоғлап чиқириши бәлким шинҗаңдики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики яки таҗсиман вирус кризисини илгирики хата бир тәрәп қилиш тоғрисидики тәкшүрүш доклатини тосуш иқтидарини ашуруши мумкинликини алаһидә әскәрткән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баянатида, хитай ишлири қармиқиниң башлиқи җошуа росензвейг үч чоң гезиттә ишләватқан америка журналистлириниң қоғлинишиға қарита инкас қайтуруп мундақ дәп көрсәткән: «пикир әркинликигә қилинған бу номуссиз һуҗум хитайда, шинҗаңдин хоңкоңғичә болған нурғун кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң реаллиқини байқиған мухбирларни нишан қилди. Бу мәтбуат орунлири йәнә вухәнниң ковид-19 вируси тоғрисида чоңқур тәкшүрүш елип бериватқанларниң бири. Дуня бирликтә вирус кәлтүрүп чиқарған бузғунчилиққа қарши туруш үчүн ортақ тиришишқа моһтаҗ бир пәйттә, бу журналистларниң қоғлиниши дуня миқясида вә хитайдила әмәс бәлки пүтүн дуняға аммиви сағламлиқ ақивәтлирини кәлтүрүп чиқириши мумкин.»

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати хитай ишлири қармиқиниң башлиқи җошуа росензвейг хоңкоңдин зияритимизни қобул қилип: «бу америка мухбирлириниң хитайдин қоғлап чиқирилиши уйғурлар вәзийитиниң дуняға аңлитилишиға қандақ тәсир көрситиду ?» дегән соалимизға мундақ деди: «хитайниң бу қарарини тәсиригә учриған мухбирлар йеқинқи йиллардин буян, хитайниң кәң көләмлик назарәт қилиш, кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини халиғанчә тутуп туруш, диний әркинликкә чәк қоюш вә шинҗаңдики еғир бастуруш қатарлиқ кишилик һоқуқ мәсилисидә һалқилиқ хәвәр берип кәлгән мухбирлар, гәрчә уларниң қоғлиниши пәқәтла уйғурлар һәққидә хәвәр бәргәнлики сәвәблик болмисиму әмма бу җасарәтлик мухбирларниң хитайдин қоғлиниши билән әзәлдин ахбарат әң қаттиқ контрол қилинидиған уйғур районида немиләрниң йүз бериватқанлиқидин дуняниң хәвәрдар болуши техиму зор тосқунлуққа учритиду».

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати бу һәқтики баянатидиму охшаш дуня таҗсиман вирус юқумиға мунасивәтлик ишәнчлик учурларниң әркин вә очуқ еқимиға моһтаҗ пәйттә, хитайниң алған бу қарарини мәсулийәтсизлик дәп әйиблигән. Мәзкур тәшкилат хитайниң америка мухбирлириниң қоғлинишиниң корона вируси кризиси һәққидә учурға еришишни техиму боғуп қойидиғанлиқини әйибләш билән бирликтә: «хитай һөкүмити американиң үч чоң ахбарат оргининиң мухбирлирини қоғлап чиқириш қарарини дәрһал өзгәртиши керәк.» Дәп агаһландурған.

Мәлум болушичә, бу тәдбир хитайда хизмәт қиливатқан америкалиқ мухбирларниң көпинчисигә тәсир көрситидикән. Чүнки хитай чәтәллик мухбирларға хизмәт кинишкисини һәр йилда бир қетим йеңилаш тәлипини қоюп кәлгән. Қисмән әһвалларда мухбирларниң алтә айда бир қетим, һәтта айда бир қетим йеңилиши тәләп қилинған әһвалларму болған икән. Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатидин қариғанда, юқиридики бу мухбирларниң хоңкоң вә макавдиму хизмәт қилишиға йол қоюлмайдикән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софий ричардсон хитайниң бу һәрикитини номуссизлиқ вә мәсулийәтсизлик дәп әйибләп мундақ деди: «хитайниң америкада хадимлири қисқартилған 4 орган мустәқил ахбарат оргини әмәслики һәммигә аян, әмма бейҗиң һөкүмити қоғлаш чиқириш қарари бәргән юқириқилар болса американиң мустәқил әркин ахбарат мәтбуатлириниң мухбирлири. Хитай бу арқилиқ дуняниң хитайда болуватқанлардин хәвәрдар болушиниң алдини алмақчи. Чүнки бу мухбирлар көп қетим уйғур дияри вә тибәткә охшаш әң йепиқ җайлардин дуняға хәвәрләр бериш үчүн интайин җапалиқ вә хәтәрлик хизмәтләрни қилишқа җүрәт қилған мухбирлар иди.»

Софий ханим йәнә һәтта хоңкоңда мухбирлиқ қилишиниңму чәклинидиғанлиқи тоғрисидики хәвәрләрдин әндишиләнгәнликини билдүрүп мундақ деди: «бу хитай һөкүмитиниң тунҗи қетим чәтәл әркин ахбаратиниң мухбирлирини чәклиши әмәс, һәтта журналистларниң хоңкоң вә авменда (макавда) ишләш һоқуқиниң омумий җәһәттин чәклиниши кишини әндишигә салиду, бу қарар ялғуз ахбарат әркинликиниң вәзийитиниң қайси дәриҗидә начарлиқини көрситипла қалмай бәлки бу, мәзкур районлардики ‹бир дөләттә, икки хил түзүм' әндизисидики аптономийә вә әркинликниң тәдриҗий йоқитилишиниң йәнә бир мисалидәк қилиду.»

Хитай һөкүмити узундин буян қоғлап чиқириш вә виза рәт қилиштәк васитиләр арқилиқ, чәтәллик мухбирларға тәһдит ишләткән вә өч алған. Хитай даирилири «вал стрет журнили» гезитиниң ниң үч мухбирини қоғлиғандин башқа, 2018-йили буззфәәд хәвәрлири мухбири вә 2019-йили «вал ситрет журнили» гезити мухбириниң визисини йеңилашни рәт қилди. 2019-Йили улар фирансийә агентлиқиниң мухбириға виза беришни рәт қилған.

Хитай дипломатийә министирлиқи яки башқа мунасивәтлик тармақлириму һазирғичә, мухбирларни қоғдаш тәшкилати болсун вә яки кишилик һоқуқ тәшкилатлири болсун, уларниң пикир тәләп қилған електронлуқ хәтлиригә җаваб қайтурмиған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт