Amérika muxbirlirining xitaydin qoghlap chiqirilishi bilen Uyghurlargha némiler boluwatqanliqini bilish téximu tes bolidu

Muxbirimiz gülchéhre
2020-03-20
Élxet
Pikir
Share
Print
"Nyu-york waqti" gézitining muxbiri  Steven Lee Myers xitay tashqi ishlar bayanatchisi géng shu'angning muxbirlargha qilghan bayanatidin kéyin bashqa chet'ellik muxbirlar bilen paranglashmaqta. 2020-Yili 18-mart, béyjing.
"Nyu-york waqti" gézitining muxbiri Steven Lee Myers xitay tashqi ishlar bayanatchisi géng shu'angning muxbirlargha qilghan bayanatidin kéyin bashqa chet'ellik muxbirlar bilen paranglashmaqta. 2020-Yili 18-mart, béyjing.
AP

Xelq'ara muxbirlarni qoghdash komitéti 2020-yili 18-mart bayanat élan qilip, "Xitay da'iriliri amérikaliq zhurnalistlarni qoghlap chiqirish herikitini derhal toxtitishi, amérikaning axbarat herikitige qarshi öch élish tedbirlirini toxtitishi we axbarat bilen hujum qilish arqiliq söhbetlishish arqiliq amérika bilen bolghan ixtilapni hel qilishi kérek" dep xitay hökümitini agahlandurdi.

Xitay hökümiti 18-mart küni, "Nyu-york waqit géziti", "Wal strétt zhurnili" we "Washin'gton pochtisi" gézitlirining muxbirliq salahiyiti bilen turuwatqan barliq amérika puqralirining 2020-yil axirighiche möhliti bar muxbirliq kinishkilirini 10 kün ichide tapshurushni telep qildi. Xitay yene "Amérika awazi" we "Dewr" zhurnilinimu xitaydiki xizmetchilirige a'it uchurlarni, maliye, tijaret we öy-mülükke a'it uchurlirini tapshurushqa buyrughan.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi ashkara halda, bu qararning amérikaning, amérikadiki xitayning axbaratchi xadimlar sanini qisqartishni telep qilghanliqigha qayturulghan inkasliqini ilgiri sürgenidi.

Amérika ötken ayda xitayning dölet igilikidiki shinxu'a agéntliqi, xitay xelq'ara radi'osi, xitay yershari téléwiziye tori we "Xitay kündilik géziti" qatarliq 4 organni "Dölet wakaletxanisi" katégoriyesige kirgüzüp, ulardin amérikadiki 160 neper xizmetchisini 100 neperge qisqartishni telep qilghan. Emma amérika terep bu tedbirni xitay hökümiti amérikaning 3 neper muxbirini xitaydin qoghlap chiqiriwetkendin kéyin élan qilghanidi.

"Wal-sitrét zhurnili", "Nyu-york waqit géziti" we "Washin'gton pochtisi" qatarliq organlarmu 18-mart resmiy bayanat élan qilip, özlirining xitay hökümitining bu qararidin qattiq epsuslan'ghanliqini ipade qildi we buni pikir-axbarat erkinlikige misli körülmigen hujum ikenlikini éytti.

Xelq'araliq muxbirlarni qoghdash komitéti, xelq'ara kechürüm teshkilati hemde xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq nopuzluq teshkilatlar 18-mart küni bayanat élan qilip, xitay hökümitini bu qararidin derhal waz kéchishke chaqirdi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining 18-mart élan qilghan bu heqtiki bayanatida, xitayning bu qarari bilen, kem dégende 13 amérikaliq muxbirning tesirge uchraydighanliqi éytilghan. Ular bayanatida xitayning amérikaliq zhurnalistlarni qoghlap chiqirishi belkim shinjangdiki kishilik hoquq depsendichiliki yaki tajsiman wirus krizisini ilgiriki xata bir terep qilish toghrisidiki tekshürüsh doklatini tosush iqtidarini ashurushi mumkinlikini alahide eskertken.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bayanatida, xitay ishliri qarmiqining bashliqi joshu'a rosénzwéyg üch chong gézitte ishlewatqan amérika zhurnalistlirining qoghlinishigha qarita inkas qayturup mundaq dep körsetken: "Pikir erkinlikige qilin'ghan bu nomussiz hujum xitayda, shinjangdin xongkongghiche bolghan nurghun kishilik hoquq depsendichilikining ré'alliqini bayqighan muxbirlarni nishan qildi. Bu metbu'at orunliri yene wuxenning kowid-19 wirusi toghrisida chongqur tekshürüsh élip bériwatqanlarning biri. Dunya birlikte wirus keltürüp chiqarghan buzghunchiliqqa qarshi turush üchün ortaq tirishishqa mohtaj bir peytte, bu zhurnalistlarning qoghlinishi dunya miqyasida we xitaydila emes belki pütün dunyagha ammiwi saghlamliq aqiwetlirini keltürüp chiqirishi mumkin."

Xelq'ara kechürüm teshkilati xitay ishliri qarmiqining bashliqi joshu'a rosénzwéyg xongkongdin ziyaritimizni qobul qilip: "Bu amérika muxbirlirining xitaydin qoghlap chiqirilishi Uyghurlar weziyitining dunyagha anglitilishigha qandaq tesir körsitidu ?" dégen so'alimizgha mundaq dédi: "Xitayning bu qararini tesirige uchrighan muxbirlar yéqinqi yillardin buyan, xitayning keng kölemlik nazaret qilish, kishilik hoquq qoghdighuchilirini xalighanche tutup turush, diniy erkinlikke chek qoyush we shinjangdiki éghir basturush qatarliq kishilik hoquq mesiliside halqiliq xewer bérip kelgen muxbirlar, gerche ularning qoghlinishi peqetla Uyghurlar heqqide xewer bergenliki seweblik bolmisimu emma bu jasaretlik muxbirlarning xitaydin qoghlinishi bilen ezeldin axbarat eng qattiq kontrol qilinidighan Uyghur rayonida némilerning yüz bériwatqanliqidin dunyaning xewerdar bolushi téximu zor tosqunluqqa uchritidu".

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bu heqtiki bayanatidimu oxshash dunya tajsiman wirus yuqumigha munasiwetlik ishenchlik uchurlarning erkin we ochuq éqimigha mohtaj peytte, xitayning alghan bu qararini mes'uliyetsizlik dep eyibligen. Mezkur teshkilat xitayning amérika muxbirlirining qoghlinishining korona wirusi krizisi heqqide uchurgha érishishni téximu boghup qoyidighanliqini eyiblesh bilen birlikte: "Xitay hökümiti amérikaning üch chong axbarat orginining muxbirlirini qoghlap chiqirish qararini derhal özgertishi kérek." dep agahlandurghan.

Melum bolushiche, bu tedbir xitayda xizmet qiliwatqan amérikaliq muxbirlarning köpinchisige tesir körsitidiken. Chünki xitay chet'ellik muxbirlargha xizmet kinishkisini her yilda bir qétim yéngilash telipini qoyup kelgen. Qismen ehwallarda muxbirlarning alte ayda bir qétim, hetta ayda bir qétim yéngilishi telep qilin'ghan ehwallarmu bolghan iken. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatidin qarighanda, yuqiridiki bu muxbirlarning xongkong we makawdimu xizmet qilishigha yol qoyulmaydiken.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofiy richardson xitayning bu herikitini nomussizliq we mes'uliyetsizlik dep eyiblep mundaq dédi: "Xitayning amérikada xadimliri qisqartilghan 4 organ musteqil axbarat orgini emesliki hemmige ayan, emma béyjing hökümiti qoghlash chiqirish qarari bergen yuqiriqilar bolsa amérikaning musteqil erkin axbarat metbu'atlirining muxbirliri. Xitay bu arqiliq dunyaning xitayda boluwatqanlardin xewerdar bolushining aldini almaqchi. Chünki bu muxbirlar köp qétim Uyghur diyari we tibetke oxshash eng yépiq jaylardin dunyagha xewerler bérish üchün intayin japaliq we xeterlik xizmetlerni qilishqa jür'et qilghan muxbirlar idi."

Sofiy xanim yene hetta xongkongda muxbirliq qilishiningmu cheklinidighanliqi toghrisidiki xewerlerdin endishilen'genlikini bildürüp mundaq dédi: "Bu xitay hökümitining tunji qétim chet'el erkin axbaratining muxbirlirini cheklishi emes, hetta zhurnalistlarning xongkong we awménda (makawda) ishlesh hoquqining omumiy jehettin cheklinishi kishini endishige salidu, bu qarar yalghuz axbarat erkinlikining weziyitining qaysi derijide nacharliqini körsitipla qalmay belki bu, mezkur rayonlardiki 'bir dölette, ikki xil tüzüm' endizisidiki aptonomiye we erkinlikning tedrijiy yoqitilishining yene bir misalidek qilidu."

Xitay hökümiti uzundin buyan qoghlap chiqirish we wiza ret qilishtek wasitiler arqiliq, chet'ellik muxbirlargha tehdit ishletken we öch alghan. Xitay da'iriliri "Wal strét zhurnili" gézitining ning üch muxbirini qoghlighandin bashqa, 2018-yili buzzfe'ed xewerliri muxbiri we 2019-yili "Wal sitrét zhurnili" géziti muxbirining wizisini yéngilashni ret qildi. 2019-Yili ular firansiye agéntliqining muxbirigha wiza bérishni ret qilghan.

Xitay diplomatiye ministirliqi yaki bashqa munasiwetlik tarmaqlirimu hazirghiche, muxbirlarni qoghdash teshkilati bolsun we yaki kishilik hoquq teshkilatliri bolsun, ularning pikir telep qilghan éléktronluq xetlirige jawab qayturmighan.

Toluq bet