Америка һөкүмити хитайни қамаллашни нишан қилған «кеннанчә доклат» ни елан қилди

Мухбиримиз әзиз
2020-11-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министирлиқи елан қилған «хитай хирислиридики амиллар» сәрләвһилик доклати. 2020-Йили ноябир.
Америка ташқи ишлар министирлиқи елан қилған «хитай хирислиридики амиллар» сәрләвһилик доклати. 2020-Йили ноябир.
state.gov

Америкадики зор сайламниң дағдуғиси һәммила җайни қаплаватқанда америка ташқи ишлар министирлиқи «хитай хирислиридики амиллар» сәрләвһилик зор доклатни елан қилди. Ташқи ишлар министирлиқиниң сиясәт лайиһәләш ишханиси мәсул болуп түзүп чиққан доклаттики учурлардин мәлум болушичә, бу лайиһә 1947-йили америка дипломати җорҗ кеннан әпәнди тәйярлиған совет иттипақини қамаллашни мәркизий идийә қилған зор һәҗимлик доклаттин илһам алған һалда тәйярланған. Әйни вақиттики «кеннан доклати» дәл совет иттипақиниң америка үчүн қандақ хирис болуватқанлиқини мушу йосунда тәпсилий баян қилип бәргән һәмдә «соғуқ уруш» ни бәлгә қилған дуняви тәртипниң вуҗудқа келишигә һәмдә ахирқи һесабта совет иттипақиниң 1991-йили йимирилишигә йол ачқаниди. 17-Ноябир күни елан қилинған 74 бәтлик бу доклатта хитайниң нөвәттики вәзийити һәмдә американиң йеқин кәлгүсидики истратегийәлири әнә шу йосунда йәнә бир қетим баян қилинди.

Доклатта көрситилишичә, нөвәттә хитай компартийәси йетәкчилик қиливатқан хитай һөкүмити әркинлик вә мустәқиллиқ асасиға бәрпа қилинған, җүмлидин американи өз ичигә алған дуняви даиридә мәвҗут болуватқан дуняви тәртипни йеңиваштин түзүп чиқишқа күч сәрп қилмақтикән. Уларниң мәқсити йеңидин бир дуня тәртипи орнитиштин башқа йәнә хитай хәлқ җумһурийитини йеңидин түзүлгән бу дуняви тәртипниң мәркизий нуқтиси қилиш, шу арқилиқ һакиммутләқлиқ асасидики муштумзорлуқ нишаниға йетиш болғанлиқи үчүн америка қошма штатлири бу хил йеңи хирис алдида әркинлик дунясини һимайә қилиш бурчини ада қилиши лазим, дәп көрситилиду.

Доклатта баян қилинишичә, 20-әсирдики марксизм-ленинизм идиологийәсини асас қилған хитай дөлити америка вә әркинлик дунясиниң башқа әзалириниң ярдими, болупму хитайни әркин сода базириға елип кириши билән 1970-йиллардики аҗиз һаләттин һазирқи иқтисадий җәһәттин йүксәлгән йеңи сәвийәгә йәткән. Әмма улар әмдиликтә йеңидин еришкән бу иқтисадий қуввәтни дәстәк қилип туруп дунядики башқа дөләтләрни вә җәмийәтни хитай компартийәсиниң әндизисигә уйғунлашқан қелипқа чүшүшкә қистимақтикән. Шундақла хәлқара тәшкилатларни хитайчә алаһидиликкә игә сотсиялизмға маслаштурушқа урунмақтикән. Хитай дөлити нөвәттә дуняви сәвийәдики һәрбий қошунларни кеңәйтиш арқилиқ америкадин ешип кетишкә алдиримақта. Нөвәттә бу хил җиддий йүзлиниш хитай компартийәсиниң маркисизм-ленинизимлиқ билиш системиси һәмдә хитайчә алаһидиликкә игә милләтчилик билән юғурулмақтикән.

Хитайниң нөвәттики бу хил интилишлирини баян қилиш билән биргә доклатта йәнә хитай дөлитиниң өзидики көплигән әҗәллик аҗизлиқларму рети билән көрситилгән. Йәнә келип хитайниң бу аҗизлиқлири әмәлийәттә униң залимлиқни дуняға кеңәйтиш урунушини бөшүкидә уҗуқтуридиған амиллар һесаблинидикән. Болупму хитайдики йеңилиқ яритишқа болған чәклимиләр, хитайға хас иттипақдашлар системисини бәрпа қилиш һәмдә уни давам қилдурушниң қийинлиқи, шундақла ички қисимдики бастурушларға ғайәт зор иқтисадий чиқим сәрп қилиш дегәнләр буниңдики муһим мисаллар икән. Булардин башқа иқтисадий муқимсизлиқ, нопус тәңпуңсизлиқи, муһит булғинишниң еғирлишиши, барғансери юқири пәллигә чиқиватқан чириклишиш, хитай болмиған милләтләргә қаритилған зулумлар, бир йерим милярдқа йеқин аһалини көзитишкә сәрп болуватқан ғайәт зор чиқим, партийәниң башқурушидики армийәниң хәлқтин айриветилиши дегәнләрму хитай һөкүмити һәрқачан сәл қараштин қорқидиған мәсилиләр икән. Болупму бу йил ичидә таҗсиман вируси сәвәблик пүткүл хитай кесәллик, өлүм вә иқтисадий вәйранчилиқ бирикип кәткән еғир зәрбигә учриған болуп, дәл мушу вирус йәнә өз нөвитидә хәлқараниң хитайға болған ортақ ғәзипигә пилта болған.

Доклатта мушу хил реаллиқ тәпсилий мисаллар билән баян қилиниш арқилиқ «америка әркинлик дунясини қоғдаш үчүн өзиниң ташқи сиясәтлирини он түрлүк вәзипә асасида тәңшиши лазим» дәп көрситилди. Буниңда американиң асасий қанунлуқ һөкүмәт характеригә кепиллик қилиш, америка армийәси җәзмән дунядики әң илғар вә қудрәтлик армийә болуш һалитини сақлап қелиш, американиң өзидики әркин җәмийәттә давам қиливатқан хәлқаралиқ тәртипләрни һәмдә кишилик һоқуқ кепилликкә игә болған дуня тәртипини қоғдаш, американиң өз иттипақдашлири билән болған мунасивитини қайтидин баһалап чиқиш һәмдә улар билән болған мунасивәтни техиму күчәйтиш, хитайниң өзидики әркинликкә болған тәлпүнүшләрни қоллаш, америка хәлқини нөвәттә барғансери юқири пәллигә чиқиватқан хитай хирислиридин мәлуматлиқ қилиш, америка үчүн йеңи бир әвлад һөкүмәт хадимлири тәрбийәләп дипломатийә, һәрбий ишлар, малийә-иқтисад, пән-техника саһәсини күчләндүрүш қатарлиқ он түрлүк муһим нуқтини тизип чиқти.

«Хитай хирислиридики амиллар» намлиқ бу доклат елан қилинғандин кейин һәрқайси саһәдики мутәхәссисләр арисида зор бәс-муназиригә сәвәб болған. «Аксйос» гезитигә бу һәқтә пикир баян қилған бәзи кишиләр «таҗсиман вируси дуняниң хитайни чүшинишидә ғувалишип қалған көзлирини ечип қойди. Әмма америка вә башқа җайлардики нурғун инсанлар һелиһәм хитайниң дуняни игиләш арзусида икәнликини биләлмәйватиду» дегән. Америкадики сиясий анализчи гордон чаң әпәндиму мушундақ қарашта. Униң қаришичә, бу қетимқи вирус баһанисидә дуняниң хитайға болған ғәзипи юқири пәллигә йетипла қалмастин, хитай һөкүмитиму өзиниң муштумзорлуқ тәбиитини барғансери ашкара ипадилимәктикән.

«Һазирғичә дуня миқясида хитайға болған ғәзәп техи бесилғини йоқ. Болупму нурғун кишиләр хитайниң әйни вақитта ғәрәзлик һалда вирусни йошуруп алдамчилиқ қилғанлиқидин бәкму хапа болуватиду. Әмдиликтә болса америка билән хитай бир күрәшниң қайнимиға кирип кетиватиду. Мениңчә бу күрәш бир-икки йилда түгимәйду, әксичә бу узунға созулуп кетиши мумкин. Һечболмиғанда һазир америка һөкүмитиниң хитайға болған мәйдани бәкла қаттиқ болуватиду. Вирус ямриған мәзгилдә хитай маска дипломатийәси яки башқа хил ‹иқтисадий ярдәм' арқилиқ өзиниң ‹достлуқ ришти' ни һәряққа созуп, хели нәтиҗиләргә еришти. Әмма хитай һөкүмитиниң йеқинқи мәзгилләрдә көпләп базарға селиватқан ‹урушқақ бөриләр дипломатийәси' буниңдики бәзи маһийәтләрни ашкарилап бериватиду. Дуняму һазир немиләр болуватқанлиқини аңқиришқа башлиди».

Гордон чаңниң билдүрүшичә, нөвәттә америка һөкүмити һәрқачан бир йеңи доклатни яки идийәни елан қилғанда бир қисим кишиләр дәрһал буни «америка һөкүмити мушу арқилиқ өзиниң аҗизлиқини йошурмақчи болуватиду» дәп һуҗум қилишни адәткә айландуривалғаникән. У бу хил хаһишни тәнқидләп, реаллиқниң әмәлийәттә буниң тәтүрисичә икәнликини тәкитләйду.

«Мениңчә американиң нөвәттики әһвали әмәлийәттә унчә начар әмәс. Әмма буниң өзи американиң дуня миқясидики ‍образи үчүн җиқ иш қилип берәлмәйду. Өткәндә бәзиләр ‹америка өзиниң әхлақ өлчимини йоқитип қоюватиду', ‹америка вәйран болуш алдида' дегәндәк гәпләрни қилған иди. Һазир америка һөкүмитини вә америка һөкүмитиниң дипломатийә истратегийәлирини тәнқидләш аллиқачан пәскойға чүшүп қалди. Йәнә бир яқтин алғанда америка һөкүмити һазир өзлириниң дипломатийәсини рәткә селиватиду. Шуңа мениңчә американиң һазирқи әһвали нурғун кишиләр ойлиғандин көп яхши.»

Америка һөкүмити бу қетим елан қилған «хитай хирислиридики амиллар» намлиқ доклат һәрқайси ахбарат васитилириниңму зор диққитини тартқан болуп, бу һәқтики муһакимиләр тездин һәрқайси гезитләрдин орун алмақтикән. Йәнә нурғун кишиләр болса америка һөкүмитиниң бу доклати әйни вақитта «кеннан доклати» пәйда қилғандәк хитайниң ахирқи һесабта йимирилишигә йол ечишни үмид қилмақтикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт