Amérika hökümiti xitayni qamallashni nishan qilghan "Kénnanche doklat" ni élan qildi

Muxbirimiz eziz
2020-11-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan "Xitay xirisliridiki amillar" serlewhilik doklati. 2020-Yili noyabir.
Amérika tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan "Xitay xirisliridiki amillar" serlewhilik doklati. 2020-Yili noyabir.
state.gov

Amérikadiki zor saylamning daghdughisi hemmila jayni qaplawatqanda amérika tashqi ishlar ministirliqi "Xitay xirisliridiki amillar" serlewhilik zor doklatni élan qildi. Tashqi ishlar ministirliqining siyaset layihelesh ishxanisi mes'ul bolup tüzüp chiqqan doklattiki uchurlardin melum bolushiche, bu layihe 1947-yili amérika diplomati jorj kénnan ependi teyyarlighan sowét ittipaqini qamallashni merkiziy idiye qilghan zor hejimlik doklattin ilham alghan halda teyyarlan'ghan. Eyni waqittiki "Kénnan doklati" del sowét ittipaqining amérika üchün qandaq xiris boluwatqanliqini mushu yosunda tepsiliy bayan qilip bergen hemde "Soghuq urush" ni belge qilghan dunyawi tertipning wujudqa kélishige hemde axirqi hésabta sowét ittipaqining 1991-yili yimirilishige yol achqanidi. 17-Noyabir küni élan qilin'ghan 74 betlik bu doklatta xitayning nöwettiki weziyiti hemde amérikaning yéqin kelgüsidiki istratégiyeliri ene shu yosunda yene bir qétim bayan qilindi.

Doklatta körsitilishiche, nöwette xitay kompartiyesi yétekchilik qiliwatqan xitay hökümiti erkinlik we musteqilliq asasigha berpa qilin'ghan, jümlidin amérikani öz ichige alghan dunyawi da'iride mewjut boluwatqan dunyawi tertipni yéngiwashtin tüzüp chiqishqa küch serp qilmaqtiken. Ularning meqsiti yéngidin bir dunya tertipi ornitishtin bashqa yene xitay xelq jumhuriyitini yéngidin tüzülgen bu dunyawi tertipning merkiziy nuqtisi qilish, shu arqiliq hakimmutleqliq asasidiki mushtumzorluq nishanigha yétish bolghanliqi üchün amérika qoshma shtatliri bu xil yéngi xiris aldida erkinlik dunyasini himaye qilish burchini ada qilishi lazim, dep körsitilidu.

Doklatta bayan qilinishiche, 20-esirdiki marksizm-léninizm idi'ologiyesini asas qilghan xitay döliti amérika we erkinlik dunyasining bashqa ezalirining yardimi, bolupmu xitayni erkin soda bazirigha élip kirishi bilen 1970-yillardiki ajiz halettin hazirqi iqtisadiy jehettin yükselgen yéngi sewiyege yetken. Emma ular emdilikte yéngidin érishken bu iqtisadiy quwwetni destek qilip turup dunyadiki bashqa döletlerni we jem'iyetni xitay kompartiyesining endizisige uyghunlashqan qélipqa chüshüshke qistimaqtiken. Shundaqla xelq'ara teshkilatlarni xitayche alahidilikke ige sotsiyalizmgha maslashturushqa urunmaqtiken. Xitay döliti nöwette dunyawi sewiyediki herbiy qoshunlarni kéngeytish arqiliq amérikadin éship kétishke aldirimaqta. Nöwette bu xil jiddiy yüzlinish xitay kompartiyesining markisizm-léninizimliq bilish sistémisi hemde xitayche alahidilikke ige milletchilik bilen yughurulmaqtiken.

Xitayning nöwettiki bu xil intilishlirini bayan qilish bilen birge doklatta yene xitay dölitining özidiki köpligen ejellik ajizliqlarmu réti bilen körsitilgen. Yene kélip xitayning bu ajizliqliri emeliyette uning zalimliqni dunyagha kéngeytish urunushini böshükide ujuqturidighan amillar hésablinidiken. Bolupmu xitaydiki yéngiliq yaritishqa bolghan cheklimiler, xitaygha xas ittipaqdashlar sistémisini berpa qilish hemde uni dawam qildurushning qiyinliqi, shundaqla ichki qisimdiki basturushlargha ghayet zor iqtisadiy chiqim serp qilish dégenler buningdiki muhim misallar iken. Bulardin bashqa iqtisadiy muqimsizliq, nopus tengpungsizliqi, muhit bulghinishning éghirlishishi, barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan chiriklishish, xitay bolmighan milletlerge qaritilghan zulumlar, bir yérim milyardqa yéqin ahalini közitishke serp boluwatqan ghayet zor chiqim, partiyening bashqurushidiki armiyening xelqtin ayriwétilishi dégenlermu xitay hökümiti herqachan sel qarashtin qorqidighan mesililer iken. Bolupmu bu yil ichide tajsiman wirusi seweblik pütkül xitay késellik, ölüm we iqtisadiy weyranchiliq birikip ketken éghir zerbige uchrighan bolup, del mushu wirus yene öz nöwitide xelq'araning xitaygha bolghan ortaq ghezipige pilta bolghan.

Doklatta mushu xil ré'alliq tepsiliy misallar bilen bayan qilinish arqiliq "Amérika erkinlik dunyasini qoghdash üchün özining tashqi siyasetlirini on türlük wezipe asasida tengshishi lazim" dep körsitildi. Buningda amérikaning asasiy qanunluq hökümet xaraktérige képillik qilish, amérika armiyesi jezmen dunyadiki eng ilghar we qudretlik armiye bolush halitini saqlap qélish, amérikaning özidiki erkin jem'iyette dawam qiliwatqan xelq'araliq tertiplerni hemde kishilik hoquq képillikke ige bolghan dunya tertipini qoghdash, amérikaning öz ittipaqdashliri bilen bolghan munasiwitini qaytidin bahalap chiqish hemde ular bilen bolghan munasiwetni téximu kücheytish, xitayning özidiki erkinlikke bolghan telpünüshlerni qollash, amérika xelqini nöwette barghanséri yuqiri pellige chiqiwatqan xitay xirisliridin melumatliq qilish, amérika üchün yéngi bir ewlad hökümet xadimliri terbiyelep diplomatiye, herbiy ishlar, maliye-iqtisad, pen-téxnika sahesini küchlendürüsh qatarliq on türlük muhim nuqtini tizip chiqti.

"Xitay xirisliridiki amillar" namliq bu doklat élan qilin'ghandin kéyin herqaysi sahediki mutexessisler arisida zor bes-munazirige seweb bolghan. "Aksyos" gézitige bu heqte pikir bayan qilghan bezi kishiler "Tajsiman wirusi dunyaning xitayni chüshinishide ghuwaliship qalghan közlirini échip qoydi. Emma amérika we bashqa jaylardiki nurghun insanlar hélihem xitayning dunyani igilesh arzusida ikenlikini bilelmeywatidu" dégen. Amérikadiki siyasiy analizchi gordon chang ependimu mushundaq qarashta. Uning qarishiche, bu qétimqi wirus bahaniside dunyaning xitaygha bolghan ghezipi yuqiri pellige yétipla qalmastin, xitay hökümitimu özining mushtumzorluq tebi'itini barghanséri ashkara ipadilimektiken.

"Hazirghiche dunya miqyasida xitaygha bolghan ghezep téxi bésilghini yoq. Bolupmu nurghun kishiler xitayning eyni waqitta gherezlik halda wirusni yoshurup aldamchiliq qilghanliqidin bekmu xapa boluwatidu. Emdilikte bolsa amérika bilen xitay bir küreshning qaynimigha kirip kétiwatidu. Méningche bu küresh bir-ikki yilda tügimeydu, eksiche bu uzun'gha sozulup kétishi mumkin. Héchbolmighanda hazir amérika hökümitining xitaygha bolghan meydani bekla qattiq boluwatidu. Wirus yamrighan mezgilde xitay maska diplomatiyesi yaki bashqa xil 'iqtisadiy yardem' arqiliq özining 'dostluq rishti' ni heryaqqa sozup, xéli netijilerge érishti. Emma xitay hökümitining yéqinqi mezgillerde köplep bazargha séliwatqan 'urushqaq böriler diplomatiyesi' buningdiki bezi mahiyetlerni ashkarilap bériwatidu. Dunyamu hazir némiler boluwatqanliqini angqirishqa bashlidi".

Gordon changning bildürüshiche, nöwette amérika hökümiti herqachan bir yéngi doklatni yaki idiyeni élan qilghanda bir qisim kishiler derhal buni "Amérika hökümiti mushu arqiliq özining ajizliqini yoshurmaqchi boluwatidu" dep hujum qilishni adetke aylanduriwalghaniken. U bu xil xahishni tenqidlep, ré'alliqning emeliyette buning tetürisiche ikenlikini tekitleydu.

"Méningche amérikaning nöwettiki ehwali emeliyette unche nachar emes. Emma buning özi amérikaning dunya miqyasidiki ‍obrazi üchün jiq ish qilip bérelmeydu. Ötkende beziler 'amérika özining exlaq ölchimini yoqitip qoyuwatidu', 'amérika weyran bolush aldida' dégendek geplerni qilghan idi. Hazir amérika hökümitini we amérika hökümitining diplomatiye istratégiyelirini tenqidlesh alliqachan peskoygha chüshüp qaldi. Yene bir yaqtin alghanda amérika hökümiti hazir özlirining diplomatiyesini retke séliwatidu. Shunga méningche amérikaning hazirqi ehwali nurghun kishiler oylighandin köp yaxshi."

Amérika hökümiti bu qétim élan qilghan "Xitay xirisliridiki amillar" namliq doklat herqaysi axbarat wasitiliriningmu zor diqqitini tartqan bolup, bu heqtiki muhakimiler tézdin herqaysi gézitlerdin orun almaqtiken. Yene nurghun kishiler bolsa amérika hökümitining bu doklati eyni waqitta "Kénnan doklati" peyda qilghandek xitayning axirqi hésabta yimirilishige yol échishni ümid qilmaqtiken.

Toluq bet