Уйғурлар мәсилиси америка ташқи ишлар министири вә мудапиә министириниң нутуқлиридин орун алди

Мухбиримиз ирадә
2019-09-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо, америкиниң җәнубий корейәдики баш әлчиси һаррий һаррис, америка малийә министири стив мнучин, вә ақ сарай мәслиһәтчиси иванка трамп мухбирларни күтүвелиш йиғинидин бурун. 2019-Йили 30-июн, корейә.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо, америкиниң җәнубий корейәдики баш әлчиси һаррий һаррис, америка малийә министири стив мнучин, вә ақ сарай мәслиһәтчиси иванка трамп мухбирларни күтүвелиш йиғинидин бурун. 2019-Йили 30-июн, корейә.
AP

Йеқинда америка ташқи ишлар министири майк помпейо, америка мудапиә министири марк әспер вә американиң җәнубий корейәдики баш әлчиси һаррий һаррисқа охшаш юқири дәриҗилик әмәлдарлири охшимиған сорунларда уйғур мәсилисини тилға алған.

Мәсилән, 4-сентәбир чаршәнбә күни америка деңиз армийәси һинди-тинч окян қоманданлиқ штабиниң сабиқ қомандани вә американиң һазир җәнубий корейәдики баш әлчиси болған һаррий һаррис малдив араллирида өткүзүлгән «һинди окян йиғини» намлиқ бир хәлқаралиқ йиғинда уйғур мәсилисини тилға елип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини тәнқидлигән.

6-Сентәбир җүмә күни болса, американиң йеңи тәйинләнгән мудапийә министири марк әспер әнгилийәдики әң узун тарихқа игә мустәқил һәрбий истратегийә тәтқиқат оргини болған «хан җәмәти бирләшмә мулазимәт институти» да орунлаштурулған йиғинда уйғурларни мәхсус тилға алған. У йиғиндики сөзидә нуқтилиқ қилип, америка вә шундақла американиң иттипақдашлири йүзлиниватқан икки чоң тәһдитни тилға елип, униң бирини русийә вә йәнә бирини хитай дәп көрсәткән. У сөзиниң хитайға аит қисмида хитай һөкүмитиниң бир қанчә он йилдин буян иқтисадий тәрәққият арқилиқ өзиниң тәсирини кеңәйтиш пурситигә еришкәнлики, әмма бу йәрдики мәсилиниң хитай һакимийитиниң иқтисадий күчини қандақ орунларда ишлитиватқанлиқи икәнликини әскәрткән. У, өзиниң алдинқи айда һинди-тинч окян районидики рәсмий зиярәтлири җәрянида хитай һөкүмитиниң «бир бәлвағ бир йол қурулуши» арқилиқ райондики дөләтләрни қандақ қилип өзигә мунқәрз қиливатқанлиқи вә уларни чоң-чоң қурулушлар арқилиқ өзиниң сөзидин чиқалмайдиған қилип қоюватқанлиқини өз көзи билән көргәнликини баян қилған. У хитайниң йәнә иқтисадий күчидин башқа йәнә, техника җәһәттики илғарлиқиниму өзиниң мәқсәтлири үчүн хизмәт қилдуруватқанлиқини әскәртип, дуняниң һәрқайси җайлиридики һөкүмәтләр вә ширкәтләр хитай һөкүмитиниң зорийиватқан тәсиридин, ғәрәзлик мәбләғлиридин вә кәлгүси тәһдитлиридин вә башқа хәтәрлик һәрикәтлиридин еһтият қилиши керәк, дегән. У уйғурлар һәққидә тохталғанда төвәндикиләрни баян қилған: «мән хитай һөкүм сүргән дуняниң қандақ болидиғанлиқиға қизиқиватқанларға шуни дәймәнки, сиз уларниң өз пуқралириға қандақ муамилә қиливатқанлиқиға бир нәзәр селип беқиң. Шинҗаң районида бир милйондин ошуқ уйғур қайта тәрбийә лагерлириға соланди. Уларниң сөзләш вә пикир әркинлики қатарлиқ әң асасий һоқуқлири изчил рәт қилинип кәлгән. Биз йәнә хоңкоңда хитай компартийәсиниң тәсиригә қарши гәп қилғанларниң қандақ ақивәткә дучар болидиғанлиқини көрүватимиз. Мән хитай һакимийити 1997-йили «бир дөләттә икки хил система» қурушқа вәдә берип хоңкоңни қайтурувалғанда шу йәрдә идим. Бүгүн болуватқанларни нәзәрдә тутқанда хитай өзиниң вәдилиригә әмәл қилдиму?»

Җүмә күни йәнә, америка ташқи ишлар министири майк помпейому американиң кансас шитатлиқ университетида қилған сөзидә нурғун һакимийәтләрниң инсанларға яратқучи тәрипидин берилгән әң тәбиий һоқуқлирини рәт қиливатқанлиқи һәққидә сөз қилғанда буниңға хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан сиясәтлирини мисал кәлтүргән. У сөзидә: «сизгә бир мисал берәй, өткән икки йил мабәйнидә, хитайниң ғәрбидики шинҗаң районида хитай һөкүмити бир милйондин ошуқ уйғур мусулманлирини йеғивелиш лагерлириға қамап, уларға меңә ююш һәрикити йүргүзмәктә. Улар бу арқилиқ бу кишиләрни мәдәнийити вә етиқадидин тандурушқа урунмақта. Хитай компартийәси бу орунларниң меңиси дини радикаллиқ билән юқумланған кишиләрни тәрбийәләп қутқузувалидиған орунларлиқини вә өзлириниң бу кишиләрниң һоқуқини қоғдаватқанлиқини илгири сүрүватиду. Бу әмәлийәттин толиму йирақ» дегәнләрни баян қилған.

Америка-уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, қисқиғинә бир қанчә күн ичидә уйғурларниң мәсилисиниң бир қанчә юқири дәриҗилик әмәлдари тәрипидин тилға елиниши уйғурлар вәзийитиниң җиддийликини ипадиләш билән биргә, америка һөкүмитиниң өз қиммәт қарашлири бойичә уйғурларниң әһвалиға көңүл бөлүватқанлиқини ипадиләйдикән.

Шу күни ташқи ишлар министири майк помпейо йәнә, нутқидин кейинки соал-җаваб қисмидиму, у шу университеттики бир оқуғучиниң «америка хитайниң уйғурларни бастурушини аяғлаштуруши үчүн қандақ һәрикәт қиливатиду?» дегән соалиға җаваб бәргән. У җавабида бу зулумниң давамлишиватқанлиқини, американиң һазирғичә қолланған сиясәтлириниң йетәрсиз икәнликини ипадиләп: «биз йәнә давамлиқ тиришчанлиқ көрситишимиз керәк» дегән. У йәнә мунуларни баян қилған: «бу толиму мүшкүл бир риқабәт. Биз сентәбирниң 3 ‏-һәптиси б д т омумий йиғиниға қатнишимиз. Биз у йиғинда нурғунлиған йиғилишларни, паалийәтләрни уюштуруш арқилиқ башқа дөләтләрни бизниң райондики бу һәрикәтләрни әйибләйдиған чақириқлиримизни қоллашқа дәвәт қилип, уларниң бизгә ярдәмдә болушини қолға кәлтүрүшкә тиришимиз» дегән.

Елшат һәсән әпәндиниң баян қилишичә, һазирғичә уйғур мәсилиси бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ кеңишидә оттуриға қоюлуп кәлгән. Әгәр бу қетим бу мәсилә һәқиқәтән америка тәрипидин омумий йиғинда оттуриға қоюлса, у һалда бу уйғурларниң мәсилиси үчүн бир зор йеңилиқ вә зор бурулуш нуқтиси болуп қалидикән.

Америка ташқи ишлар министири у йәнә: «биз бу кишиләрниң (уйғурларниң) әркинликини истәймиз. Биз хитайниң нурғун хирислириға дуч келиватимиз. Әмма бу тартивелишқа болмайдиған түп һәқ-һоқуқ мәсилисидур. . . Бу улар дегәндәк дөләт бихәтәрлики мәсилиси әмәс яки хитайниң ғәрбидики радикал ислам мәсилиси әмәс, бу бәлки бир кишилик әркинлик вә инсанлиқ ғурури мәсилисидур. Шуңа бу мәсилә үстидә хизмәт қиливатқан наһайити зор бир хизмәт гуруппимиз бар. Биз бу хизмәтни дуняниң һәрқайси җайлирида дини әркинликни илгири сүрүш һәрикәтлиримизниң бир қисми қатарида ишләватимиз. Биз дуняниң һәрқандақ йеридики кишиниң худди америкалиқларға охшаш дини әркинликкә игә болушини арзу қилимиз» дегәнләрни баян қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт