Uyghurlar mesilisi amérika tashqi ishlar ministiri we mudapi'e ministirining nutuqliridin orun aldi

Muxbirimiz irade
2019-09-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo, amérikining jenubiy koréyediki bash elchisi harriy harris, amérika maliye ministiri stiw mnuchin, we aq saray meslihetchisi iwanka tramp muxbirlarni kütüwélish yighinidin burun. 2019-Yili 30-iyun, koréye.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo, amérikining jenubiy koréyediki bash elchisi harriy harris, amérika maliye ministiri stiw mnuchin, we aq saray meslihetchisi iwanka tramp muxbirlarni kütüwélish yighinidin burun. 2019-Yili 30-iyun, koréye.
AP

Yéqinda amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo, amérika mudapi'e ministiri mark espér we amérikaning jenubiy koréyediki bash elchisi harriy harrisqa oxshash yuqiri derijilik emeldarliri oxshimighan sorunlarda Uyghur mesilisini tilgha alghan.

Mesilen, 4-séntebir charshenbe küni amérika déngiz armiyesi hindi-tinch okyan qomandanliq shtabining sabiq qomandani we amérikaning hazir jenubiy koréyediki bash elchisi bolghan harriy harris maldiw arallirida ötküzülgen "Hindi okyan yighini" namliq bir xelq'araliq yighinda Uyghur mesilisini tilgha élip, xitay hökümitining Uyghurlargha tutqan mu'amilisini tenqidligen.

6-Séntebir jüme küni bolsa, amérikaning yéngi teyinlen'gen mudapiye ministiri mark espér en'giliyediki eng uzun tarixqa ige musteqil herbiy istratégiye tetqiqat orgini bolghan "Xan jemeti birleshme mulazimet instituti" da orunlashturulghan yighinda Uyghurlarni mexsus tilgha alghan. U yighindiki sözide nuqtiliq qilip, amérika we shundaqla amérikaning ittipaqdashliri yüzliniwatqan ikki chong tehditni tilgha élip, uning birini rusiye we yene birini xitay dep körsetken. U sözining xitaygha a'it qismida xitay hökümitining bir qanche on yildin buyan iqtisadiy tereqqiyat arqiliq özining tesirini kéngeytish pursitige érishkenliki, emma bu yerdiki mesilining xitay hakimiyitining iqtisadiy küchini qandaq orunlarda ishlitiwatqanliqi ikenlikini eskertken. U, özining aldinqi ayda hindi-tinch okyan rayonidiki resmiy ziyaretliri jeryanida xitay hökümitining "Bir belwagh bir yol qurulushi" arqiliq rayondiki döletlerni qandaq qilip özige munqerz qiliwatqanliqi we ularni chong-chong qurulushlar arqiliq özining sözidin chiqalmaydighan qilip qoyuwatqanliqini öz közi bilen körgenlikini bayan qilghan. U xitayning yene iqtisadiy küchidin bashqa yene, téxnika jehettiki ilgharliqinimu özining meqsetliri üchün xizmet qilduruwatqanliqini eskertip, dunyaning herqaysi jayliridiki hökümetler we shirketler xitay hökümitining zoriyiwatqan tesiridin, gherezlik mebleghliridin we kelgüsi tehditliridin we bashqa xeterlik heriketliridin éhtiyat qilishi kérek, dégen. U Uyghurlar heqqide toxtalghanda töwendikilerni bayan qilghan: "Men xitay höküm sürgen dunyaning qandaq bolidighanliqigha qiziqiwatqanlargha shuni deymenki, siz ularning öz puqralirigha qandaq mu'amile qiliwatqanliqigha bir nezer sélip béqing. Shinjang rayonida bir milyondin oshuq Uyghur qayta terbiye lagérlirigha solandi. Ularning sözlesh we pikir erkinliki qatarliq eng asasiy hoquqliri izchil ret qilinip kelgen. Biz yene xongkongda xitay kompartiyesining tesirige qarshi gep qilghanlarning qandaq aqiwetke duchar bolidighanliqini körüwatimiz. Men xitay hakimiyiti 1997-yili "Bir dölette ikki xil sistéma" qurushqa wede bérip xongkongni qayturuwalghanda shu yerde idim. Bügün boluwatqanlarni nezerde tutqanda xitay özining wedilirige emel qildimu?"

Jüme küni yene, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyomu amérikaning kansas shitatliq uniwérsitétida qilghan sözide nurghun hakimiyetlerning insanlargha yaratquchi teripidin bérilgen eng tebi'iy hoquqlirini ret qiliwatqanliqi heqqide söz qilghanda buninggha xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasetlirini misal keltürgen. U sözide: "Sizge bir misal bérey, ötken ikki yil mabeynide, xitayning gherbidiki shinjang rayonida xitay hökümiti bir milyondin oshuq Uyghur musulmanlirini yéghiwélish lagérlirigha qamap, ulargha ménge yuyush herikiti yürgüzmekte. Ular bu arqiliq bu kishilerni medeniyiti we étiqadidin tandurushqa urunmaqta. Xitay kompartiyesi bu orunlarning méngisi dini radikalliq bilen yuqumlan'ghan kishilerni terbiyelep qutquzuwalidighan orunlarliqini we özlirining bu kishilerning hoquqini qoghdawatqanliqini ilgiri sürüwatidu. Bu emeliyettin tolimu yiraq" dégenlerni bayan qilghan.

Amérika-Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependining qarishiche, qisqighine bir qanche kün ichide Uyghurlarning mesilisining bir qanche yuqiri derijilik emeldari teripidin tilgha élinishi Uyghurlar weziyitining jiddiylikini ipadilesh bilen birge, amérika hökümitining öz qimmet qarashliri boyiche Uyghurlarning ehwaligha köngül bölüwatqanliqini ipadileydiken.

Shu küni tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo yene, nutqidin kéyinki so'al-jawab qismidimu, u shu uniwérsitéttiki bir oqughuchining "Amérika xitayning Uyghurlarni basturushini ayaghlashturushi üchün qandaq heriket qiliwatidu?" dégen so'aligha jawab bergen. U jawabida bu zulumning dawamlishiwatqanliqini, amérikaning hazirghiche qollan'ghan siyasetlirining yétersiz ikenlikini ipadilep: "Biz yene dawamliq tirishchanliq körsitishimiz kérek" dégen. U yene munularni bayan qilghan: "Bu tolimu müshkül bir riqabet. Biz séntebirning 3 ‏-heptisi b d t omumiy yighinigha qatnishimiz. Biz u yighinda nurghunlighan yighilishlarni, pa'aliyetlerni uyushturush arqiliq bashqa döletlerni bizning rayondiki bu heriketlerni eyibleydighan chaqiriqlirimizni qollashqa dewet qilip, ularning bizge yardemde bolushini qolgha keltürüshke tirishimiz" dégen.

Élshat hesen ependining bayan qilishiche, hazirghiche Uyghur mesilisi birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq kéngishide otturigha qoyulup kelgen. Eger bu qétim bu mesile heqiqeten amérika teripidin omumiy yighinda otturigha qoyulsa, u halda bu Uyghurlarning mesilisi üchün bir zor yéngiliq we zor burulush nuqtisi bolup qalidiken.

Amérika tashqi ishlar ministiri u yene: "Biz bu kishilerning (Uyghurlarning) erkinlikini isteymiz. Biz xitayning nurghun xirislirigha duch kéliwatimiz. Emma bu tartiwélishqa bolmaydighan tüp heq-hoquq mesilisidur. . . Bu ular dégendek dölet bixeterliki mesilisi emes yaki xitayning gherbidiki radikal islam mesilisi emes, bu belki bir kishilik erkinlik we insanliq ghururi mesilisidur. Shunga bu mesile üstide xizmet qiliwatqan nahayiti zor bir xizmet guruppimiz bar. Biz bu xizmetni dunyaning herqaysi jaylirida dini erkinlikni ilgiri sürüsh heriketlirimizning bir qismi qatarida ishlewatimiz. Biz dunyaning herqandaq yéridiki kishining xuddi amérikaliqlargha oxshash dini erkinlikke ige bolushini arzu qilimiz" dégenlerni bayan qilghan.

Toluq bet