Асийә уйғур: «уйғурларниң мустәқиллиқи мәсилисини хәлқара күнтәртипкә елип келиш керәк»

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-05-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Чарлап йүргән сақчилардин башқа һечким йоқ кочилар. 2018-Йили 31-авғуст, пәйзиват.
Чарлап йүргән сақчилардин башқа һечким йоқ кочилар. 2018-Йили 31-авғуст, пәйзиват.
AP

Фейсбук қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда уйғурлар дуч келиватқан сиясий кризис вә униң чиқиш йоли һәққидә издинип мақалә йезип, лексийә сөзләп келиватқан асийә уйғур ханим икки йил илгири фейсбук, тәңритағ тори, «түркистан таймис» торида «мустәқиллиқ биздин қанчилик йирақта?» намлиқ бир мақалә елан қилған болуп, аридин икки йил өткән бүгүнки күндә бу мақалидә оттуриға қоюлған мәсилә вә пикир-чүшәнчиләрниң нөвәттики вәзийәттә техиму әһмийити барлиқи көрүлмәктә. Шуниң билән бирликтә, корона вирусиниң ямриши вә америка-хитай мунасивәтлириниң кәскинлишишигә әгишип, йиллардин буян уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқ вә бу сәвәбтин хитай һакимийитини рәт қилип мустәқил болуш керәклики һәққидики пикир, тәшәббуслар иҗтимаий таратқуларниң муһим темилиридин бири болмақта.

Биз бу мақалиниң аптори, голландийәдә турушлуқ паалийәтчи асийә уйғур ханимни зиярәт қилип, униң бу мақалисидә оттуриға қойған көз қарашлири вә һазирқи чүшәнчилири һәққидики пикрини алдуқ. У мәзкур мақалисини әйни чағда хели чоңқур издинишләр арқилиқ йезип чиққанлиқини, униңда оттуриға қойған пикирлириниң һазирму қиммити барлиқини, икки йилдин буян уйғурларниң мустәқиллиқи мәсилиси үстидә техиму көп издәнгәнликини ейтти.

У торларда мақалә йезиш билән қалмай аммиви сорунларда вә таратқуларда уйғурлар дуч келиватқан тарихий паҗиәни мустәқиллиқ йоли билән һәл қилиш керәклики тоғрилиқ лексийә сөзлигән болуп, бу мәсилини башқиларға аңлитишта аввал уни яхши чүшиниш вә чүшәндүрүшниң муһимлиқини билдүрди.

Асийә ханим мәзкур мақалисидә 2000-йилдин буян мустәқил болған шәрқий темор, қаратағ, җәнубий судан қатарлиқ дөләтләрни мисал кәлтүргән болуп, уйғурларниң әслидә мустәқил болушқа әң һәқлиқ милләтләрдин икәнликини, мустәқил болуш үчүн керәклик болған тарихий асас вә һазирқи еғир кирзисниң йетәрлик сәвәб болалайдиғанлиқини билдүрди.

У йәнә мақалисидә «америка мустәқиллиқ хитабнамиси» билән б д т ниң 1960-йили елан қилған 1514-номурлуқ һөҗҗитидики мәзмунларни нәқил кәлтүрүп, инсанларниң туғулуштинла яшаш һоқуқи вә әркинлик һоқуқи болидиғанлиқини, езилгүчи милләтләрниң һәқ-һоқуқини қоғдап, дуня тинчлиқини қолға кәлтүрүш үчүн мустәқил болушқа шәрти тошидиған милләтләргә мустәқиллиқ беришни хәлқараниңму қоллайдиғанлиқини чүшәндүргән. У бу пикрини һазирқи вәзийәткә бағлап, мустәқиллиқ мәсилисини хәлқара күнтәртипкә елип келишниң муһимлиқини тәкитлиди.

Зияритимизни қобул қилған түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди уйғурларниң сиясий вә диний җәһәттин һөрлүккә еришишиниң зөрүр икәнликини, ахирқи һесабта бу миллий мәвҗутлуқни сақлап қелиш вә хәлқараниң бир әзасиға айлиниш үчүн көзлинидиған ахирқи нишан икәнликини билдүрди.

Сиясий тәһлилчиләрниң қаришичә, «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң америка кеңәш палатасидин өтүши билән тәң уйғур мәсилисиниң хәлқаралишиш қәдими йәниму тезләшкән. Хитайниң дуня миқясида мисли көрүлмигән дәриҗидә сиясий вә иқтисадий бесимға учриши уйғурларниң сиясий тәқдиридә бир бурулуш һасил қилиши мумкин икән. Бу әһвалда уйғур паалийәтчилири вә уйғур кишилик һоқуқ кризисиға көңүл бөлгүчиләрниң уйғурларниң мустәқиллиқи мәсилисини күнтәртипкә елип келишниң зөрүрлүкини оттуриға қоюватқанлиқи, омумий пикир еқими шәкилләндүрүватқанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт