Asiye Uyghur: "Uyghurlarning musteqilliqi mesilisini xelq'ara küntertipke élip kélish kérek"

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Charlap yürgen saqchilardin bashqa héchkim yoq kochilar. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
Charlap yürgen saqchilardin bashqa héchkim yoq kochilar. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
AP

Féysbuk qatarliq ijtima'iy taratqularda Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy krizis we uning chiqish yoli heqqide izdinip maqale yézip, léksiye sözlep kéliwatqan asiye Uyghur xanim ikki yil ilgiri féysbuk, tengritagh tori, "Türkistan taymis" torida "Musteqilliq bizdin qanchilik yiraqta?" namliq bir maqale élan qilghan bolup, aridin ikki yil ötken bügünki künde bu maqalide otturigha qoyulghan mesile we pikir-chüshenchilerning nöwettiki weziyette téximu ehmiyiti barliqi körülmekte. Shuning bilen birlikte, korona wirusining yamrishi we amérika-xitay munasiwetlirining keskinlishishige egiship, yillardin buyan Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq we bu sewebtin xitay hakimiyitini ret qilip musteqil bolush kérekliki heqqidiki pikir, teshebbuslar ijtima'iy taratqularning muhim témiliridin biri bolmaqta.

Biz bu maqalining aptori, gollandiyede turushluq pa'aliyetchi asiye Uyghur xanimni ziyaret qilip, uning bu maqaliside otturigha qoyghan köz qarashliri we hazirqi chüshenchiliri heqqidiki pikrini alduq. U mezkur maqalisini eyni chaghda xéli chongqur izdinishler arqiliq yézip chiqqanliqini, uningda otturigha qoyghan pikirlirining hazirmu qimmiti barliqini, ikki yildin buyan Uyghurlarning musteqilliqi mesilisi üstide téximu köp izden'genlikini éytti.

U torlarda maqale yézish bilen qalmay ammiwi sorunlarda we taratqularda Uyghurlar duch kéliwatqan tarixiy paji'eni musteqilliq yoli bilen hel qilish kérekliki toghriliq léksiye sözligen bolup, bu mesilini bashqilargha anglitishta awwal uni yaxshi chüshinish we chüshendürüshning muhimliqini bildürdi.

Asiye xanim mezkur maqaliside 2000-yildin buyan musteqil bolghan sherqiy témor, qaratagh, jenubiy sudan qatarliq döletlerni misal keltürgen bolup, Uyghurlarning eslide musteqil bolushqa eng heqliq milletlerdin ikenlikini, musteqil bolush üchün kéreklik bolghan tarixiy asas we hazirqi éghir kirzisning yéterlik seweb bolalaydighanliqini bildürdi.

U yene maqaliside "Amérika musteqilliq xitabnamisi" bilen b d t ning 1960-yili élan qilghan 1514-nomurluq höjjitidiki mezmunlarni neqil keltürüp, insanlarning tughulushtinla yashash hoquqi we erkinlik hoquqi bolidighanliqini, ézilgüchi milletlerning heq-hoquqini qoghdap, dunya tinchliqini qolgha keltürüsh üchün musteqil bolushqa sherti toshidighan milletlerge musteqilliq bérishni xelq'araningmu qollaydighanliqini chüshendürgen. U bu pikrini hazirqi weziyetke baghlap, musteqilliq mesilisini xelq'ara küntertipke élip kélishning muhimliqini tekitlidi.

Ziyaritimizni qobul qilghan türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi Uyghurlarning siyasiy we diniy jehettin hörlükke érishishining zörür ikenlikini, axirqi hésabta bu milliy mewjutluqni saqlap qélish we xelq'araning bir ezasigha aylinish üchün közlinidighan axirqi nishan ikenlikini bildürdi.

Siyasiy tehlilchilerning qarishiche, "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning amérika kéngesh palatasidin ötüshi bilen teng Uyghur mesilisining xelq'aralishish qedimi yenimu tézleshken. Xitayning dunya miqyasida misli körülmigen derijide siyasiy we iqtisadiy bésimgha uchrishi Uyghurlarning siyasiy teqdiride bir burulush hasil qilishi mumkin iken. Bu ehwalda Uyghur pa'aliyetchiliri we Uyghur kishilik hoquq krizisigha köngül bölgüchilerning Uyghurlarning musteqilliqi mesilisini küntertipke élip kélishning zörürlükini otturigha qoyuwatqanliqi, omumiy pikir éqimi shekillendürüwatqanliqi melum.

Toluq bet