Б д т алаһидә доклатчисиниң сөзлири күчлүк ғулғула қозғиди

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-02-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
17-Феврал «җәнубий германийә гезити» да елан қилинған б д т ниң аз санлиқлар мәсилиси алаһидә доклатчиси фернанд де варенесниң уйғурлар һәққидики баянлири. 2020-Йили 17-феврал. Германийә.
17-Феврал «җәнубий германийә гезити» да елан қилинған б д т ниң аз санлиқлар мәсилиси алаһидә доклатчиси фернанд де варенесниң уйғурлар һәққидики баянлири. 2020-Йили 17-феврал. Германийә.
RFA/Azigh

17-Феврал «җәнубий германийә гезити» мухбириниң зияритини қобул қилған канадалиқ адвокат фернанд де варенесниң уйғурлар һәққидики баянлири иҗтимаий алақә васитилиридә қаттиқ ғулғула қозғиди. Фернанд де варенес бирләшкән дөләтләр тәшкилати аз санлиқлар мәсилиси алаһидә доклатчиси болуп 2017-йилидин етибарән мәзкур хизмәтни өтәп кәлмәктә.

Фернанд де варенес зиярәт җәрянида хитайниң уйғур районидики сиясәтлириниң характерини «ирқи айримичилиқ» яки «мәдәнийәт қирғинчилиқи» дәп бәлгиләштә өзиниң пикир бериш яки көз қаришини оттуриға қоюш салаһийитиниң йоқлуқини, чүнки бу хил вәқәләрни тәкшүрүш тәлипи тапшуруп алмиғанлиқини ейтқан.

Зиярәт хатириси елан қилинғандин кийин б д т алаһидә доклатчиси фернанд де варенес мутәхәссисләрниң қаттиқ мәсхирисигә қалған.

Германийәлик журналист обирмәйин тивиттер һесабида ейтишичә, б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң сабиқ диний әркинлик ишлири доклатчиси хәйнәр биләфәлит фирнадни қаттиқ тәнқидләп мундақ дегән: «әгәр у хитайдики уйғурлар учраватқан зулум сиясәтлирини тәрипләшкә уйғун сөз тапалмиған болса мәзкур хизмәткә мас кәлмәйду.»

Фернанд де варенес зиярәт җәрянида һечқандақ уйғур тәшкилат яки шәхсниң өзидин бу хил вәқәләрни тәкшүрүшни тәләп қилмиғанлиқини, тәкшүрүшни тәләп қилмиғанлиқи үчүн уйғурлар билән мунасивәтлик мәсилиләргә диққәт қилмиғанлиқини вә бу һәқтә пикир баян қилмайдиғанлиқини ейтқан.

Муһаҗирәттики уйғурлар фернанд де варенесниң уйғурларниң нөвәттики вәзийитини тәкшүрүш һәққидә һечкимниң тәлипини тапшуруп алмиғанлиқи һәққидә баянлириниң реаллиққа уйғун әмәсликини илгири сүрмәктә.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған җәмийәтшунаслиқ пәнлири доктори вә кишилик һоқуқ паалийәтчиси дилнур рәйһан ханим өткән йили 9-айда тайландта өткүзүлгән б д т ниң азсанлиқ милләтләрниң һоқуқиға даир йиғинға барғанда фернанд де варенесқа һәр пурсәттә уйғур мәсилисини аңлатқанлиқини, йиғин түгигәндә өзи билән айрим параңлишип уйғурларниң нөвәттики вәзийитини чүшәндүрүш билән биргә хитай һөкүмити тутқун қилған 400 дин көп уйғур зиялийсиниң нөвәттики әһвалиға болған әндишилирини йәткүзгәнликини вә өлүмгә һөкүм қилинған уйғур зиялийлиридин ташполат тийип вә халмурат ғопур һәққидә доклат тәйярлап фернанидқа әвәтип бәргәнликини ейтти.

Канададики кишилик һоқуқ паалийәтчиси руқийә турдуш ханим иҗтимаий алақә васитилиридә уйғур тәтқиқат институтиниң мәзкур комиссийонға доклат әвәткәнликини ейтқан.

Буниңдин башқа америка аләм қатниши идариси инженери әркин сидиқ вә мустәқил тәтқиқатчи адриан зениз тивитир һесабида дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса әпәндимниң фернанд де варенесқа язған хитини вә тәкшүрүш тәлипиниң мәвҗутлуқини тәкитлигән.

Тәтқиқатчи адриан зениз бу һәқтә тохтилип мундақ дәйду: «бәлким ‹җәнубий германийә гезити' долқун әйсаниң фернанд де варенесқа язған хетини көрүшкә қизиқидиғанду? фернад қәстән реаллиқни бурмилаватамду-қандақ?»

Биз мунасивәт билән әркин сидиқ әпәндимни зиярәт қилдуқ. Әркин сидиқ әпәндим, юқириқи вәқәниң тәпсилатини чүшәндүрүп өтти.

Әркин сидиқ әпәндимниң дейишичә, долқун әйса әпәндим вә дуня уйғур қурултийи мәзкур органға бир нәччә қетим доклат йоллиған вә айрим көрүшүп әһвални аңлатқан болсиму, фернад пүтүнләй сахта баянат берип һечкимниң бу мәсилини тәкшүрүшни тәләп қилмиғанлиқини ейтқан.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлири бирләшкән дөләтләр тәшкилатини хитай қатарлиқ дөләтләрниң бузғунчилиқиға вә суйиистемал қилишиға учраватқанлиқи сәвәблик тәнқидләп келиватқан болуп мәзкур мәсилә үстидә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тәпсилий доклатлири мәвҗут икән.

Һәтта өткән йили 8-айда биразилийә, канада, фирансийә, һиндистан, җәнубий африқа, түркийә, шиветсийә, германийә, һиндонезийә, әнглийә, нигерийә, америка қатарлиқ дөләтләрдики 135 тәшкилат шикайәтнамә йоллап б д т баш катипи антонио гутеррис билән кишилик һоқуқ алий комиссари мишел башилетни хитайниң б д т қаидә-түзүмлирини суйиистемал қилип, бир милйондәк уйғурниң тутқун қилинишиниң б д т да күнтәртипкә қоюлушиға кашила чиқириватқанлиқи вә униңға тосқунлуқ қиливатқанлиқини тәнқидләшкә чақирғаниди.

Әркин сидиқ әпәндим уйғур мәсилисиниң хәлқаралиқ тәшкилатлар алдидиму тоғра усулда бир тәрәп қилинмайватқанлиқини, хитайниң хәлқаралиқ тәшкилатлар вә хәлқара сиясий системиниң нормал механизмиға интайин көп сәлбий өзгириш илип келиватқанлиқини тәкитлиди.

У мундақ деди: «һазирға қәдәр б д т яки сәһийә тәшкилатиға охшаш хәлқаралиқ тәшкилатлар уйғур мәсилисидә хитайниң мәйданини қобул қилип сүкүт қиливатиду. Бу уйғурлар дуч кәлгән еғир паҗиәләрниң бири.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт