Lagérlar seweblik xelq'ara olimpik komitétigha bésim kücheymekte

Muxbirimiz erkin
2019-12-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümiti sahibxaniliq qilmaqchi boluwatqan 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisining simwoli. 2019-1-Öktebir, béyjing.
Xitay hökümiti sahibxaniliq qilmaqchi boluwatqan 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisining simwoli. 2019-1-Öktebir, béyjing.
AP

Lagérlar seweblik béyjing qishliq olimpik musabiqisini qayta oylishish heqqide xelq'ara olimpik komitétigha bésim kücheymekte.

2022-Yildiki béyjing qishliq olimpik musabiqisige 2 yil qalghan bir mezgilde Uyghur rayonidiki lagérlar we mejburiy emgek seweblik xitayning mezkur xelq'ara musabiqige sahibxaniliq qilish salahiyitige so'al qoyulmaqta. Olimpik komitétini xitayning Uyghur rayondiki kishilik hoquq depsendichilikini jawabkarliqqa tartish, xitayning qishliq olimpik musabiqisige sahibxaniliq qilish salahiyitini qayta oylishishqa chaqirish sadaliri barghanséri kücheymekte.

"Washin'gton pochtisi" géziti 16‏-dékabir élan qilghan tehrirat maqaliside xitay hökümitining yighiwélish lagérliridiki Uyghur tutqunlirini keng kölemde zawut-karxanilargha yötkep, Uyghurlargha tutqan mu'amilide yéngi krizis yaratqanliqi, olimpik musabiqisidek dunyawi ehmiyiti bar bir pa'aliyetning lagér qurup, tutqunlarni mejburiy emgekke séliwatqan xitaydek bir dölette ötküzülüshi toghra bolamdu, dep so'al qoyghan. "Washin'gton pochtisi" gézitining qarishiche, bu so'alni qoyushqa hazir bek baldurluq qilmaydiken.

Nöwette xitayning olimpik musabiqisi ötküzüsh salahiyitige so'al qoyghan yalghuz "Washin'gton pochtisi" géziti emes. Yéqinda amérika kéngesh palatasining 10 neper ezasi xelq'ara olimpik komitétining prézidéntigha mektup yézip, xelq'ara olimpik komitétining sahibxan sheherler emel qilishqa tégishlik yéngi belgilimisining béyjing qishliq olimpik musabiqiside ijra qilinishni telep qilghan. Xelq'ara olimpik komitétining yéngi belgilimiside xelq'ara ehdinamilerdiki kishilik hoquq, emgek heqlirige da'ir nurghun maddilar qobul qilinip, uning 2024‏-yili ijra qilinishqa bashlaydighanliqini élan qilghan idi.

Amérika kéngesh palata ezalirining mektupida xitayning yéqinda ashkarilan'ghan 403 we 24 betlik "Shinjang höjjetliri" neqil keltürülüp, bu höjjetlerde xitay kompartiyesining "Uyghur musulmanlirigha qarita shepqetsiz we pewqul'adde rewishte keng kölemlik tutqun élip barghanliqining ashkarilan'ghanliqi" ni bildürgen. Mektupta yene eger olimpik komitétining yéngi belgilimisi ijra qilinmisa, xitayning qishliq olimpik jeryanida kishilik hoquqqa dawamliq xilapliq qilidighanliqi, buningda béyjingning Uyghur we bashqa musulmanlargha tutqan qorqunchluq mu'amilisini dawamlashturidighanliqi tekitlen'gen idi. Xelq'ara olimpik komitétini xitayning kishilik hoquq depsendichilikini jawabkarliqqa tartishqa chaqirish toghrisidiki sadalar dunyada xelq'ara olimpik komitéti we xelq'ara putbol birleshmisidek organlargha bolghan naraziliq küchiyiwatqan mezgilde otturigha qoyuldi.

Bélgiyediki "Xelq'ara kishilik hoquq xizmiti" teshkilatning programma diréktori sarah bruksning qarishiche, nöwette yuqiriqi teshkilatlarning kishilik hoquq mesilisidiki roligha bolghan diqqet kücheymekte iken. U 17‏-dékabir ziyaritimizni qobul qilip: "Méningche, nöwette xelq'ara putbol birleshmisi yaki xelq'ara olimpik komitétidek dunyawi teshkilatlarning öz tesir küchini qollinip, kishilik hoquqqa hörmet qilishqa kapaletlik qilishni telep qilish chaqiriqliri kücheytmekte," dep körsetti. Uning ilgiri sürüshiche, xelq'ara olimpik komitétidek organlarning öz tesir küchini ishlitip, kishilik hoquqni qoghdash we uni yaxshilashni ishqa ashurush mes'uliyiti bar iken. Sarah bruks mundaq dédi: "Ammiwi teshkilatlarning xelq'ara tenterbiye teshkilatlirining olimpik ghayisini étirap qilishi yaki kishilik hoquqni qoghdishini qolgha keltürüshke kapaletlik qilishining ehmiyiti zor. Bu teshkilatlarning kishilik hoquqni sözlesh shundaqla özining ornidin paydilinip, kishilik hoquqni algha sürüsh hem qoghdash mes'uliyiti bar."

Lékin bezi mutexessislerning tekitlishiche, ular xelq'ara olimpik komitétining kishilik hoquq mesiliside ijabiy rol oynishigha bek ümidwar qarimaydiken. Firansiyelik xitayshunas mariye xolzman xanim bu qarashtiki mutexessislerning biridur. U 17‏-dékabir ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Men xelq'ara olimpik komitétining kishilik hoquq mesiliside birer ish qilip baqqanliqini körüp baqmidim. Ularning qandaq qiliwatqanliqini bilmidim. Men peqet hazirgha qeder ularda nurghun xiyanetchilik weqelirining yüz bergenlikini bilimen. Xitay hökümiti xelq'ara olimpik komitétining rehberlirini parixor qiliwetti. Mana bu biz körüp turghan mesile. Xelq'ara olimpik komitéti adalette turamdu, ular xitayda yüz bériwatqan ishlargha köngül bölemdu? yaki ular xitay hökümiti bergen qimmetlik sowghatlarni qobul qilip közini yumamdu? mana bu jawab bérishke tégishlik so'al."

Mariye xolzman xanim gherbning sawaq élishi kérekliki, 2008‏-yildiki olimpik musabiqisi béyjinggha bérilgende nurghun kishilik hoquq teshkilatlirining buninggha qarshi turup, buning peqet xitayni kücheytishla rolini oynaydighanliqini agahlandurghanliqi, halbuki xitayning hazirqi ré'alliqi buni ispatlighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Biz hazir duch kelgen weziyet bizning burun éytqanlirimizning toghriliqini ispatlidi. 2008‏-Yildin kéyinki hadisiler shuni ispatlidi, xitayda téximu radikal milletchilik we hoquqning merkezlishishi kücheydi. Basturush téximu jiddiyleshti. Köp xilliqqa bolghan düshmenlik kishini téximu bi'aram qilarliq derijide éghirlashti. Elwette, bu shi jinpingning shexsiy xahishigha munasiwetlik bolsimu, emma bu ehwalni yene xitayning burunqi rehberlirining xahishidin ayrip qarashqa bolmaydu. Bu weziyetke gherbning xitay rehberlirige izchil yol qoyushi türtke boldi."

Lékin xelq'ara olimpik komitétining prézidénti tomas bax bu ayning bashlirida ötküzülgen axbarat yighinida muxbirlarning olimpik komitéti xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisi seweblik qishliq olimpik musabiqisini béyjingda ötküzemdu-ötküzmemdu, dégen so'aligha duch kelgen. Tomas bax bu so'algha "Teshkili komitét bilen di'alog élip bériliwatidu. Biz bu mes'uliyetke jiddiy qaraymiz" dep jawab bergen. Lékin u arqidinla yene "Shundaqla biz özimizning chek-chékimizge qaraymiz. Bizning wezipimiz we mes'uliyitimiz olimpik musabiqisidur," dep tekitligen. Biz shu munasiwet bilen 17‏-dékabir küni xelq'ara olimpik komitétigha téléfon qilip, ularning pikirini élishqa tirishqan bolsaqmu, lékin jawab alalmiduq. Olimpik komitétining bir xadimining telipige bina'en so'alimizni ewetken bolsaqmu, lékin hazirgha qeder jawab kelmidi.

Toluq bet